मानव हा सामाजिक प्राणी आहे. जन्मल्यानंतरपासूनच आपण आपल्या आजूबाजूच्या लोकांच्या अपेक्षा, संस्कार, नियम आणि सवयी यांत वाढतो. आई-वडील, नातेवाईक, मित्र, शिक्षक, जोडीदार, ऑफिसमधील सहकारी, समाज—सगळ्यांच्या अपेक्षा आपल्यावर लादल्या जातात. यातून व्यक्ती कधी कधी इतकी गुंतून जाते की स्वतःला काय हवंय, स्वतःची खरी ओळख काय आहे, हे विसरते. मानसशास्त्रानुसार सतत दुसऱ्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्याच्या धडपडीत स्वतःचा आवाज, आपले विचार, आपल्या मूल्यांची जाणीव हरवत जाते. यालाच मानसशास्त्रात “Loss of Identity” म्हणजेच स्वतःची खरी ओळख हरवणे असे म्हणतात.
या लेखात आपण पाहूया की दुसऱ्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्याच्या मानसिक प्रवृत्तीमागचे मानसशास्त्र काय आहे, त्याचे मनावर आणि वर्तनावर काय परिणाम होतात आणि स्वतःची खरी ओळख शोधण्यासाठी काय उपाय करता येऊ शकतात.
१. अपेक्षा म्हणजे काय?
अपेक्षा म्हणजे एखाद्या व्यक्तीने किंवा समाजाने आपल्याकडून ठराविक पद्धतीने वागावं अशी अपेक्षा ठेवलेली असते.
- पालकांची अपेक्षा – मुलाने डॉक्टर/इंजिनियर व्हावे.
- शिक्षकांची अपेक्षा – विद्यार्थी नेहमी पहिलाच यावा.
- मित्रांची अपेक्षा – आपण नेहमी त्यांच्या सोबत उपलब्ध असावे.
- समाजाची अपेक्षा – स्त्रियांनी ठराविक पद्धतीने वागावे, पुरुषांनी कुटुंबाचा भार उचलावा.
या सगळ्या अपेक्षा पूर्ण करण्याच्या धावपळीत माणूस आपल्यालाच हरवून बसतो.
२. मानसशास्त्रीय पार्श्वभूमी
मानसशास्त्रज्ञ कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers) यांनी “Self-Concept” ही संकल्पना मांडली. त्यानुसार व्यक्तीचा स्वतःकडे बघण्याचा दृष्टिकोन हा तिच्या आत्मसन्मानाशी जोडलेला असतो. जर आपण कायम इतरांच्या अपेक्षांवर जगलो तर आपली खरी ओळख (Real Self) आणि समाजाला दाखवलेली ओळख (Ideal Self) यात तफावत निर्माण होते. ही तफावत जितकी वाढते तितकी व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या असमाधानी व असुरक्षित बनते.
तसेच मानसशास्त्रात “People Pleasing Syndrome” म्हणून ओळखली जाणारी प्रवृत्ती आढळते. यात व्यक्तीला सर्वांना खूश करण्याची गरज भासते, नकार द्यायचा आत्मविश्वास नसतो. हळूहळू ही प्रवृत्ती व्यक्तिमत्त्वाचा भाग बनते आणि स्वतःच्या इच्छा दाबल्या जातात.
३. सतत अपेक्षा पूर्ण करण्याचे दुष्परिणाम
- स्वत:ची ओळख हरवते
आपण खरोखर काय आहोत, आपल्याला काय आवडतं, आपलं ध्येय काय आहे याची जाणीवच राहत नाही. - मानसिक ताण आणि अस्वस्थता
नेहमीच “लोक काय म्हणतील?” या विचाराने जगल्यामुळे सतत भीती, चिंता आणि ताण निर्माण होतो. - आत्मसन्मान कमी होणे
स्वतःची मते व्यक्त न करता दुसऱ्यांच्या हुकमतीवर जगल्यामुळे व्यक्तीला स्वतःबद्दल नकारात्मक भावना निर्माण होतात. - नात्यांमध्ये असमाधान
अपेक्षा पूर्ण करत राहिल्यावर एक दिवस मनात राग, चिडचिड आणि असंतोष जमा होतो. याचा नात्यांवर परिणाम होतो. - निर्णयक्षमता कमी होते
सतत इतरांच्या म्हणण्यावर चालल्यामुळे स्वतंत्र निर्णय घेण्याची क्षमता कमी होते.
४. संशोधनातून मिळालेले निष्कर्ष
- American Psychological Association (APA) च्या अभ्यासानुसार सतत इतरांना खूश करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे व्यक्तींमध्ये Anxiety Disorder आणि Depression ची शक्यता दुप्पट वाढते.
- भारतातील टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस (TISS) च्या संशोधनात आढळले की, ७०% तरुण करिअर निवडताना पालकांच्या अपेक्षांवर भर देतात आणि त्यातले अनेक नंतर मानसिक असमाधान अनुभवतात.
- मानसशास्त्रज्ञ Erich Fromm यांनी सांगितले की, “स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध घेणं हा माणसाचा मूलभूत अधिकार आहे. जर व्यक्ती सतत इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करत असेल तर तिचं ‘Being’ हरवून फक्त ‘Functioning’ उरतं.”
५. उदाहरण
राजेश हा एक हुशार विद्यार्थी. त्याला लहानपणापासून चित्रकलेची आवड होती. पण पालकांची अपेक्षा होती की तो इंजिनियर व्हावा. राजेशने पालकांच्या इच्छेनुसार इंजिनियरिंग पूर्ण केलं, नोकरी मिळवली. बाहेरून सगळं व्यवस्थित दिसत होतं, पण आतून तो असमाधानी होता. हळूहळू तो उदास, निरुत्साही होत गेला. शेवटी मानसोपचार तज्ज्ञांकडे गेल्यावर त्याला जाणवलं की त्याने आपलं खरं आवडतं क्षेत्र सोडलं आणि फक्त अपेक्षा पूर्ण करत राहिला.
हे उदाहरण अनेकांचं वास्तव आहे.
६. स्वतःची ओळख शोधण्यासाठी उपाय
- Self-Awareness (स्वतःची जाणीव निर्माण करणे)
- रोज १० मिनिटं स्वतःशी संवाद साधा.
- मला काय हवंय? मला काय आनंद देतं? हा प्रश्न स्वतःला विचारा.
- मर्यादा ठरवा (Set Boundaries)
- इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करताना स्वतःच्या भावना दुर्लक्षित करू नका.
- “नाही” म्हणायला शिका.
- स्वतःच्या आवडी जोपासा
- एखादं छंद, कला, वाचन, प्रवास—ज्यात तुम्हाला समाधान मिळतं, त्यासाठी वेळ द्या.
- आत्मविश्वास वाढवा
- निर्णय स्वतः घ्या, चुका झाल्या तरी त्यातून शिका.
- प्रत्येक गोष्टीत इतरांची मान्यता शोधणं थांबवा.
- मानसोपचार तज्ज्ञांची मदत घ्या
- जर सतत इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्याची प्रवृत्ती तुमच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम करत असेल, तर तज्ज्ञांची मदत घेणं उपयोगी ठरतं.
इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करणं हे काही प्रमाणात आवश्यक आहे कारण आपण समाजात राहतो. पण जर त्या अपेक्षा आपल्या खरी ओळख, आपले स्वप्नं, आपले मूल्य यांना दाबून टाकत असतील, तर ते धोकादायक ठरतं. मानसशास्त्र सांगतं की खरं समाधान फक्त तेव्हाच मिळतं जेव्हा आपण स्वतःच्या अपेक्षा ओळखून त्यांची पूर्तता करतो.
म्हणूनच, दुसऱ्यांच्या अपेक्षांना आंधळेपणाने झुकू नका. त्यांचा विचार करा, पण त्याचबरोबर स्वतःची ओळख शोधा, जोपासा आणि जगाला दाखवा. कारण “जर आपण सतत दुसऱ्यांच्या अपेक्षांवर जगलो, तर आपण स्वतःचं अस्तित्व हरवून बसतो.”
धन्यवाद!