मानसशास्त्र म्हणजे मानवी मन, वर्तन आणि अनुभवांचा अभ्यास करणारे एक शास्त्र. या शास्त्रात अनेक शाखा आहेत – क्लिनिकल मानसशास्त्र, काउंसिलिंग, शैक्षणिक मानसशास्त्र, औद्योगिक मानसशास्त्र, न्यूरो-मानसशास्त्र, सामाजिक मानसशास्त्र इत्यादी. या सगळ्या शाखांचा उद्देश वेगवेगळ्या प्रकारे मानवी जीवन समजून घेणे हा असतो. त्याचप्रमाणे, गेल्या दोन दशकांत मानसशास्त्राच्या क्षेत्रात एक नवीन वळण आले आहे, ते म्हणजे सकारात्मक मानसशास्त्र (Positive Psychology).
सकारात्मक मानसशास्त्र म्हणजे काय?
परंपरागत मानसशास्त्र बहुधा मानसिक विकार, नैराश्य, तणाव, आघात किंवा मानसिक आजार यांच्या अभ्यासावर केंद्रित राहिले आहे. म्हणजेच ते “काय बिघडले आहे?” यावर लक्ष देत होते. मात्र, मानसशास्त्रज्ञ मार्टिन सेलिगमन (Martin Seligman) यांनी 1998 मध्ये सकारात्मक मानसशास्त्र ही संकल्पना पुढे आणली.
सकारात्मक मानसशास्त्र हे “मानवी जीवनातील सकारात्मक पैलू” समजून घेण्यावर भर देते – आनंद, कृतज्ञता, आत्मविश्वास, उद्दिष्टपूर्ती, नात्यांची गुणवत्ता, जीवनाचा अर्थ आणि समाधान.
थोडक्यात सांगायचं झालं, तर हे मानसशास्त्र “काय योग्य आहे?” आणि “कशामुळे माणूस फुलतो?” याचा अभ्यास करते.
या शाखेतील प्रमुख घटक (Core Components)
मार्टिन सेलिगमन यांनी PERMA Model मांडला, ज्यात पाच घटक मानवी आनंद आणि कल्याण निश्चित करतात:
- P – Positive Emotions (सकारात्मक भावना):
आनंद, समाधान, कृतज्ञता, प्रेम अशा भावनांचा अनुभव. - E – Engagement (संपूर्ण गुंतवणूक):
एखाद्या कामात, छंदात किंवा उद्दिष्टात इतके गुंतणे की वेळेचं भान राहत नाही. - R – Relationships (नाती):
इतरांसोबतचे आधार देणारे आणि समाधानकारक संबंध. - M – Meaning (जीवनाचा अर्थ):
स्वतःपेक्षा मोठ्या गोष्टीसाठी जगणे, उद्दिष्ट असणे. - A – Accomplishment (सिद्धी):
आयुष्यात प्रगती, यश आणि ध्येयपूर्ती.
संशोधन आधारित निष्कर्ष
अनेक अभ्यासातून हे स्पष्ट झाले आहे की सकारात्मक मानसशास्त्राचा सराव केल्याने मानसिक तसेच शारीरिक आरोग्य सुधारते.
- Sonja Lyubomirsky यांच्या संशोधनानुसार, दररोज कृतज्ञतेची नोंद करणारे लोक जास्त आनंदी आणि कमी तणावग्रस्त असतात.
- Fredrickson’s Broaden-and-Build Theory सांगते की सकारात्मक भावना आपली विचारक्षमता वाढवतात आणि लवचिक मानसिकता निर्माण करतात.
- अनेक क्लिनिकल प्रयोगांत आढळले आहे की ध्यान (Mindfulness), कृतज्ञता लेखन (Gratitude Journaling) आणि परोपकारी कृती (Acts of Kindness) यामुळे नैराश्याची लक्षणे कमी होतात.
व्यवहारातील उपयोग
सकारात्मक मानसशास्त्र फक्त संशोधनापुरते मर्यादित नाही, तर दैनंदिन जीवनातही याचा उपयोग होतो.
- शिक्षण क्षेत्रात: विद्यार्थ्यांच्या केवळ गुणांवर न भर देता त्यांच्या गुणात्मक विकासावर लक्ष.
- कार्यक्षेत्रात: कर्मचाऱ्यांच्या मानसिक आरोग्य आणि प्रेरणा वाढवण्यासाठी सकारात्मकता प्रशिक्षण.
- थेरपीमध्ये: नैराश्य, चिंता यावर मात करण्यासाठी कृतज्ञता सराव, सकारात्मक दृष्टीकोन विकसित करणे.
- वैयक्तिक जीवनात: नात्यांमध्ये संवाद, सहानुभूती आणि प्रामाणिकपणा यांचा सराव.
टीका आणि मर्यादा
जरी ही शाखा उपयुक्त असली तरी काही संशोधक तिच्यावर टीका करतात.
- ती फक्त “आनंदी राहा” या घोषणेकडे झुकते, ज्यामुळे कठीण प्रसंगांना योग्य महत्त्व दिले जात नाही.
- आर्थिक, सामाजिक अडचणींकडे दुर्लक्ष करून “सकारात्मक विचार” सुचवणे कधीकधी अवास्तव ठरते.
- सर्व संस्कृतींमध्ये आनंदाची व्याख्या सारखी नसते.
सकारात्मक मानसशास्त्र हे आधुनिक मानसशास्त्रातील एक क्रांतिकारक पाऊल आहे. हे आपल्याला फक्त मानसिक आजारांपासून मुक्त करण्यावर भर न देता, मानसिक समृद्धी (Flourishing) कडे घेऊन जाते. आनंद, समाधान आणि नातेसंबंध सुधारण्याचे हे विज्ञान आपल्याला शिकवते की आयुष्य फक्त जगण्यासाठी नाही, तर फुलण्यासाठी आहे.
धन्यवाद!