मानवी जीवनात प्रत्येकाला काही ना काही समस्या असतात. शारीरिक समस्या, सामाजिक समस्या, आर्थिक समस्या – या सगळ्या समस्यांवर आपण मार्ग काढतो. पण सर्वात गुंतागुंतीच्या समस्या म्हणजे मनाच्या समस्या. कारण शरीराची जखम आपण पाहू शकतो, त्यावर उपचार करू शकतो. पण मनाच्या जखमा अदृश्य असतात. त्या व्यक्तीला आतून पोखरून टाकतात आणि नकळत जीवनातील सुंदर क्षणांवर गडद सावल्या टाकतात.
आजच्या लेखात आपण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून समजून घेऊ की मनाच्या समस्या का आपल्या आनंदी क्षणांना हिरावून घेतात, त्यामागील मानसिक प्रक्रिया कोणत्या आहेत आणि त्यावर मात करण्याचे उपाय कोणते असू शकतात.
मनाच्या समस्या म्हणजे काय?
मानसशास्त्रानुसार मनाच्या समस्या या दोन पातळ्यांवर दिसतात:
- भावनिक समस्या (Emotional issues) – सतत दुःख, राग, चिडचिड, भीती, असुरक्षितता, एकटेपणा इत्यादी.
- संज्ञानात्मक समस्या (Cognitive issues) – नकारात्मक विचारांची मालिका, अति-चिंतन, आत्मविश्वासाची कमतरता, चुकीचे निष्कर्ष काढण्याची प्रवृत्ती.
या समस्या कायम राहिल्या तर त्या मानसिक विकारांत रूपांतरित होऊ शकतात. उदाहरणार्थ, डिप्रेशन, ऍन्झायटी, ओसीडी, फोबिया इत्यादी.
मनाच्या समस्या आणि सुंदर क्षण
१) वर्तमानाचा अभाव
मनाच्या समस्या असतील तर व्यक्ती सतत भूतकाळातील चुका आठवते किंवा भविष्याची चिंता करत राहते. Mind-wandering या मानसशास्त्रीय संकल्पनेनुसार, मन जर वर्तमानात नसले तर ते आनंदाचा अनुभव घेऊ शकत नाही. त्यामुळे घरातला एखादा हसरा संवाद, मुलांचं खेळणं, मित्रांसोबतची गप्पा – हे सुंदर क्षण असतानाही मन त्याचा आनंद घेत नाही.
२) नकारात्मक फिल्टर
मानसशास्त्रज्ञ Beck यांच्या Cognitive distortions या सिद्धांतानुसार नकारात्मक मनस्थितीत व्यक्तीच्या विचारांवर ‘नकारात्मक फिल्टर’ बसतो. उदाहरणार्थ, कोणी आपल्याला चांगलं कौतुक केलं तरी आपलं मन लगेच म्हणेल – “हे खोटं कौतुक आहे.” यामुळे खऱ्या आनंदी अनुभवांवरही शंका घेतली जाते.
३) डोपामिन-सेरोटोनिनचं असंतुलन
न्यूरोसायन्सनुसार आनंदासाठी महत्त्वाचे असलेले डोपामिन आणि सेरोटोनिन हे न्यूरोट्रान्समीटर मानसिक समस्यांमुळे कमी प्रमाणात स्रवतात. परिणामी, जे क्षण इतरांना आनंद देतात तेच क्षण त्रस्त व्यक्तीला काहीही सुख देत नाहीत.
४) सामाजिक संबंधांची दुरावण
मनाच्या समस्या व्यक्तीला एकटं करतात. इतरांसोबत वेळ घालवण्यापेक्षा तो स्वतःच्या विचारांत अडकून राहतो. पण मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की, सामाजिक नातेसंबंध हे आनंदाचे सर्वात मोठे साधन आहेत. त्यामुळे नाती तुटली की सुंदर क्षण गमावले जातात.
५) भय आणि शंका
अनेकदा मनाच्या समस्या असलेल्या व्यक्तीला सतत भीती वाटते – “मी चुकीचा ठरेन”, “लोक माझ्यावर हसतील”, “मला अपयश येईल.” या सततच्या शंकेमुळे तो व्यक्ती क्षणाचा आनंद घेऊच शकत नाही.
जीवनातील उदाहरण
समजा, एका व्यक्तीचं लग्न झालं आहे आणि तो नव्या आयुष्याची सुरुवात करतोय. जोडीदाराबरोबर प्रवास, कुटुंबासोबत सण-उत्सव, मुलांचं बालपण – हे सारे सुंदर क्षण आहेत. पण जर त्या व्यक्तीच्या मनात सतत नोकरीबद्दल असुरक्षितता, “मी अपयशी ठरेन” अशी भीती, भूतकाळात झालेल्या चुका आठवणं – अशा समस्या असतील, तर हे क्षण आनंद देण्याऐवजी तणाव निर्माण करतात. परिणामी, आयुष्याच्या सर्वात सुंदर आठवणी नकळत हातातून निसटतात.
संशोधनातील पुरावे
- Harvard Study of Adult Development (७५ वर्षे चाललेलं संशोधन) – या अभ्यासानुसार आनंदी जीवनाचं रहस्य म्हणजे संबंधांची गुणवत्ता. पण मानसिक समस्या असलेल्या व्यक्तीला नाती टिकवता येत नाहीत.
- World Health Organization (WHO) Report, 2023 – जगभरातील १ अब्ज लोक मानसिक आरोग्य समस्यांनी त्रस्त आहेत. यातील बहुतांश लोक जीवनातील आनंदी क्षण अनुभवू शकत नाहीत.
- Positive Psychology Research – Gratitude (कृतज्ञता) आणि Mindfulness सराव करणाऱ्या व्यक्तींनी मानसिक समस्या कमी झाल्याचं आणि जीवनातील समाधान वाढल्याचं नोंदवलं आहे.
उपाययोजना
१) Mindfulness आणि वर्तमानात जगणं
दररोज थोडा वेळ श्वसन-ध्यान, ध्यानसाधना, किंवा फक्त वर्तमानाचा अनुभव घेण्याचा सराव करावा. यामुळे मनाला “इथे आणि आत्ता” या क्षणाचा आनंद घेता येतो.
२) Thought reframing (विचारांचा पुनर्विचार)
नकारात्मक विचार आल्यावर तो जाणीवपूर्वक सकारात्मक पद्धतीने मांडण्याची कला शिकावी. उदाहरणार्थ, “मी अपयशी होईन” या विचाराला “मी प्रयत्न केल्याशिवाय निकाल कळणार नाही” असा बदल करता येतो.
३) सामाजिक आधार
विश्वासू मित्र, कुटुंबीय किंवा सपोर्ट ग्रुपसोबत वेळ घालवणे हे मनाला उभारी देतं. मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की एक चांगली चर्चा हे औषधासारखं कार्य करतं.
४) कृतज्ञता लेखन (Gratitude journaling)
दररोज किमान तीन गोष्टी लिहा ज्याबद्दल आपण कृतज्ञ आहात. हा छोटा सराव मेंदूमध्ये सकारात्मक न्यूरोकेमिकल्स वाढवतो आणि आनंद अनुभवण्याची क्षमता सुधारतो.
५) तज्ञांची मदत घेणे
कधीकधी समस्या खूपच खोलवर रुजलेल्या असतात. अशावेळी मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा काउंसेलरची मदत घेणं अत्यावश्यक ठरतं.
मनाच्या समस्या या बाहेरून दिसत नाहीत, पण त्या व्यक्तीच्या आयुष्यातील सुंदर क्षण हिरावून घेतात. एखाद्या क्षणी आपण हासतो, पण आतून ते हास्य खोटं असतं; एखाद्या सोहळ्यात सहभागी होतो, पण मन मात्र रिकामं असतं – हाच त्यांचा परिणाम.
म्हणूनच प्रत्येकाने आपल्या मानसिक आरोग्याला प्राधान्य दिलं पाहिजे. कारण आयुष्य सुंदर क्षणांनी बनलेलं असतं, आणि ते क्षण अनुभवण्याची खरी क्षमता निरोगी मनातच असते.
धन्यवाद!