जीवन म्हणजे सतत बदलत राहणारी, चढउतारांनी भरलेली एक प्रवासयात्रा. कधी आनंद, कधी दु:ख, कधी यश तर कधी अपयश अशा अनुभवांच्या लाटांमध्ये आपण प्रत्येकजण वाहत जातो. या लाटांपैकी “संघर्ष” हा एक अविभाज्य भाग आहे. पण या संघर्षाच्या काळात आपल्याला कोणत्या गोष्टींचा आधार सर्वाधिक मिळतो, या प्रश्नाचं उत्तर मानसशास्त्र आपल्याला स्पष्ट सांगतं – सर्वात मोठा आधार म्हणजे आपण स्वतः!
संघर्ष म्हणजे काय?
संघर्ष (Struggle) म्हणजे केवळ बाह्य अडचणी नव्हेत; तर तो एक मानसिक, भावनिक आणि शारीरिक ताणाचा काळ आहे.
- नोकरी जाणं
- नातेसंबंध तुटणं
- आर्थिक संकट
- आरोग्याच्या समस्या
- समाजात आपलं स्थान टिकवून ठेवण्याची लढाई
हे सर्व संघर्षाचे वेगवेगळे प्रकार आहेत. मानसशास्त्रात याला Stressful Life Events म्हटलं जातं.
मानसशास्त्रीय दृष्टीने संघर्षाचा परिणाम
अमेरिकन सायकॉलॉजिकल असोसिएशनच्या (APA) संशोधनानुसार, संघर्षाच्या काळात मेंदूमध्ये Cortisol नावाचा स्ट्रेस हार्मोन प्रचंड प्रमाणात वाढतो. यामुळे:
- मन सतत नकारात्मक विचारांमध्ये अडकून राहतं
- आत्मविश्वास कमी होतो
- निर्णयक्षमता बिघडते
- इतरांवर अवलंबून राहण्याची प्रवृत्ती वाढते
पण ज्यांना स्वतःवर विश्वास असतो आणि जे स्वतःलाच आधार मानतात, ते या काळात अधिक मजबूत उभे राहतात.
स्वतःच आधार का असावा?
संशोधनानुसार Self-Reliance (स्वतःवर अवलंबून राहण्याची क्षमता) असलेल्या व्यक्ती संकटांचा सामना अधिक चांगल्या पद्धतीने करतात. कारण:
- बाहेरच्या जगावर आपलं नियंत्रण नसतं, पण स्वतःवर आपण नियंत्रण ठेवू शकतो.
- स्वतःशी प्रामाणिक संवाद केल्याने खरे उपाय शोधता येतात.
- इतरांकडून मिळणारा आधार मर्यादित असतो, पण स्वतःचा आधार अमर्याद असतो.
- स्वतःला दिलेली मानसिक ताकद ही कोणत्याही परिस्थितीत सोबत राहते.
स्वतःला आधार देण्याचे मानसशास्त्रीय उपाय
- Self-Talk (स्वतःशी संवाद साधणे)
- संशोधन सांगतं की सकारात्मक Self-Talk म्हणजेच स्वतःशी दिलेला आश्वासक संवाद, हा मानसिक आरोग्यासाठी औषधासारखा असतो.
- “मी हे करू शकतो”, “ही परिस्थिती तात्पुरती आहे” असे वाक्य मनाला स्थैर्य देतात.
- Resilience (पुनरुत्थान क्षमता)
- मानसशास्त्रज्ञांनी Resilience ला संकटातून पुन्हा उभं राहण्याची ताकद म्हटलं आहे.
- ध्यान, योग, नियमित व्यायाम आणि सकारात्मक विचारसरणी या गोष्टी Resilience वाढवतात.
- Self-Compassion (स्वतःशी करुणा दाखवणे)
- प्रा. Kristin Neff यांच्या संशोधनानुसार, जे लोक स्वतःला दोष देण्याऐवजी स्वतःशी करुणा दाखवतात, त्यांचा मानसिक ताण खूप कमी होतो.
- संघर्षाच्या काळात स्वतःशी “मी पुरेसा चांगला आहे, चुका करणे मानवी आहे” अशी वाक्यं बोलणं महत्त्वाचं ठरतं.
- Goal Setting (लहान-लहान ध्येयं ठरवणे)
- मोठ्या समस्येकडे एकदम बघितलं तर मन घाबरतं. पण त्याला छोट्या टप्प्यांमध्ये विभागलं तर संघर्ष सहज पार करता येतो.
- मानसशास्त्रज्ञ याला Chunking Technique म्हणतात.
- Social Comparison टाळणे
- इतरांशी तुलना केल्याने संघर्ष अधिक अवघड वाटतो.
- स्वतःचा प्रवास, स्वतःची गती, आणि स्वतःची क्षमता यावर लक्ष केंद्रित करणं हेच योग्य आहे.
उदाहरण – संघर्ष आणि स्वतःचा आधार
मानसशास्त्रीय संशोधनात एक केस स्टडी प्रसिद्ध आहे. एका विद्यार्थ्याने स्पर्धा परीक्षेत सलग तीनदा अपयश अनुभवले. त्याच्या मित्रांनी, नातेवाईकांनी त्याला सोडून दिलं. पण त्याने Self-Talk आणि Resilience वापरून स्वतःला आधार दिला. रोज ध्यान, सकारात्मक वाचन आणि स्वतःशी केलेला संवाद यामुळे तो चौथ्या प्रयत्नात यशस्वी झाला.
ही गोष्ट आपल्याला शिकवते की संघर्षाच्या काळात जर आपण स्वतःवर विश्वास ठेवला, तर परिस्थिती कितीही कठीण असो, आपण त्यातून बाहेर पडू शकतो.
न्यूरोसायकॉलॉजिकल दृष्टिकोन
- मेंदूमधील Prefrontal Cortex हा भाग संघर्षाच्या वेळी निर्णयक्षमता आणि समस्यांवर उपाय शोधण्याची क्षमता नियंत्रित करतो.
- जेव्हा आपण स्वतःवर अवलंबून राहतो, तेव्हा Prefrontal Cortex सक्रिय राहतो आणि योग्य निर्णय घेण्यास मदत करतो.
- उलट सतत इतरांवर अवलंबून राहिल्यास Amygdala (भीती नियंत्रित करणारा भाग) जास्त सक्रिय होतो, ज्यामुळे घाबरटपणा वाढतो.
यावरून हे स्पष्ट होतं की स्वतःला आधार देणं हे न्यूरोसायकॉलॉजिकल दृष्टीनेही उपयुक्त आहे.
मराठी समाजातला संदर्भ
आपल्या समाजात संघर्षाच्या काळात लोक नातेवाईक, समाज, मित्र यांच्यावर जास्त अवलंबून राहतात. हे चुकीचं नाही, पण समस्या अशी की:
- कधी लोक दूर जातात
- कधी मदतीऐवजी टीका करतात
- कधी अपेक्षा पूर्ण न झाल्याने अधिक दु:ख देतात
म्हणूनच मानसशास्त्र सांगतं की, बाह्य आधारावर विसंबून राहण्यापेक्षा स्वतःवर विसंबणं हेच दीर्घकालीन आणि सुरक्षित आहे.
स्वतःलाच आधार देण्यासाठी काही सोप्या पद्धती
- दररोज Journal Writing करा – आपल्या भावना लिहून काढा.
- Affirmations म्हणा – “मी सक्षम आहे”, “मी या परिस्थितीतून बाहेर पडेन.”
- दररोज 15 मिनिटं ध्यान करा.
- छोट्या-छोट्या यशांचा आनंद साजरा करा.
- स्वतःला दोष देण्याऐवजी स्वतःला मित्रासारखं समजून घ्या.
संघर्षाचा काळ हा जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. तो टाळता येत नाही, पण त्याला सामोरं जाण्याची पद्धत आपण ठरवू शकतो. मानसशास्त्र आपल्याला सांगतं की संघर्षाच्या काळात सर्वात मोठा आधार आपण स्वतःच आहोत. कारण बाहेरची दुनिया तात्पुरती साथ देते, पण आपण स्वतःशी प्रामाणिक राहिलो, स्वतःला आधार दिला, तर कोणताही संघर्ष आपल्याला मोडू शकत नाही.
✦ म्हणूनच लक्षात ठेवा –
“तुमच्या संघर्षात तुमच्यासाठी सर्वात मोठा मित्र, सर्वात मोठा आधार, आणि सर्वात मोठा शक्तिस्रोत म्हणजे – तुम्ही स्वतः!”
धन्यवाद!