मानव हा सामाजिक प्राणी आहे. इतरांशी जुळवून घेणं, त्यांना मदत करणं, त्यांच्या आनंदात आनंद मानणं ही आपली नैसर्गिक प्रवृत्ती आहे. मानसशास्त्रानुसार, “Altruism” म्हणजे परमार्थभाव हा माणसाच्या मानसिक आरोग्यासाठी आणि सामाजिक नातेसंबंधांसाठी फायद्याचा असतो. परंतु, जेव्हा आपण सतत इतरांना खूश करण्याच्या प्रयत्नात स्वतःच्या गरजा, इच्छा, आणि भावनांकडे दुर्लक्ष करतो, तेव्हा ती अवस्था “People Pleasing Syndrome” म्हणून ओळखली जाते आणि ती मानसिक दृष्ट्या धोकादायक ठरू शकते.
१. इतरांना खूश करण्यामागचं मानसशास्त्र
इतरांना खूश करण्याची प्रवृत्ती ही अनेकदा बालपणातील अनुभवांशी निगडित असते. मानसशास्त्रज्ञ Carl Rogers यांच्या Self-Concept Theory नुसार, जर बालपणी आपल्याला प्रेम आणि स्वीकृती हे “शर्तीसकट” (Conditional Love) मिळाले असेल – म्हणजे आपण चांगलं वागलो तरच कौतुक मिळालं – तर आपण मोठेपणी इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्याला स्वतःच्या अस्तित्वापेक्षा जास्त महत्त्व देतो.
काही लोकांमध्ये ही प्रवृत्ती पुढील कारणांनी वाढते:
- नाकारले जाण्याची भीती
- सतत कौतुकाची गरज
- कमी आत्मसन्मान
- संघर्ष टाळण्याची प्रवृत्ती
२. “हो” म्हणण्याची सवय आणि तिचा परिणाम
इतरांना खूश करण्यासाठी माणूस अनेकदा स्वतःच्या मर्यादा विसरून वागतो. कामाच्या ठिकाणी, कुटुंबात, मित्रमंडळीत सतत “हो” म्हणत राहणं अल्पावधीत सोपं वाटतं, पण दीर्घकाळात मानसिक थकवा, राग, आणि आत्मसन्मान घटण्यास कारणीभूत ठरतं.
संशोधनानुसार, University of California, Berkeley च्या एका अभ्यासात असे आढळले की, People Pleasers मध्ये Chronic Stress आणि Burnout होण्याचा धोका सरासरीपेक्षा ३०% जास्त असतो. कारण ते स्वतःसाठी वेळ, ऊर्जा आणि भावनिक जागा राखून ठेवू शकत नाहीत.
३. स्वतःला गमावण्याची लक्षणं
इतरांना खूश करण्याच्या प्रवृत्तीचा अतिरेक झाल्यावर पुढील मानसिक लक्षणं दिसू शकतात:
- स्वतःच्या गरजांबद्दल गोंधळ
- स्वतःच्या मताला दुय्यम स्थान देणं
- निर्णय घेताना इतरांची प्रतिक्रिया महत्वाची वाटणं
- स्वतःच्या आनंदाचा “गिल्ट” वाटणं
- सतत थकवा आणि असंतोष
अशा स्थितीत व्यक्तीचं “स्वत्व” हळूहळू कमी होत जातं. मानसशास्त्रात याला Loss of Self-Identity म्हणतात.
४. इतरांना खूश करणं – चांगल्या आणि वाईट मर्यादा
मानसशास्त्र स्पष्ट सांगतं की, सामाजिक संबंध टिकवण्यासाठी सहानुभूती, मदतशीलता, आणि सहकार्य आवश्यक आहेत. पण Balance इथे महत्त्वाचा आहे.
चांगलं:
- योग्य प्रसंगी मदत करणं
- इतरांचा सन्मान राखणं
- सहकार्य करताना स्वतःच्या मर्यादा जाणून घेणं
वाईट:
- स्वतःच्या भावनांकडे दुर्लक्ष
- ‘नाही’ म्हणण्याची भीती
- इतरांचा स्वार्थी फायदा होऊ देणं
५. मानसिक परिणाम
इतरांना खूश करण्याच्या अतिरेकामुळे मानसिक पातळीवर अनेक परिणाम होतात:
- Low Self-Esteem (कमी आत्मसन्मान)
सतत इतरांच्या मान्यतेवर अवलंबून राहिल्याने व्यक्तीला स्वतःबद्दल कमीपणा वाटतो. - Anxiety आणि Depression
“मी पुरेसा चांगला आहे का?” हा सततचा प्रश्न चिंतेचं बीज पेरतो. - Emotional Burnout
सतत इतरांसाठी ऊर्जा खर्च केल्याने भावनिक थकवा येतो. - Codependency
काही नात्यांमध्ये स्वतःची ओळख हरवून आपण पूर्णपणे दुसऱ्यावर अवलंबून होतो, ज्याला Codependent Relationship म्हणतात.
६. संशोधन काय सांगतं?
- २०१८ मध्ये Journal of Social and Clinical Psychology मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासानुसार, जे लोक सतत इतरांना खूश करण्याच्या प्रयत्नात असतात, त्यांच्यात Self-Compassion (स्वतःबद्दलची दयाळू वृत्ती) अत्यल्प आढळते, ज्यामुळे त्यांची मानसिक लवचिकता कमी होते.
- University of Michigan च्या एका अभ्यासात आढळलं की, People Pleasers ला Assertiveness Skills शिकवल्यास त्यांच्या मानसिक आरोग्यात लक्षणीय सुधारणा होते.
७. स्वतःला गमावण्यापासून वाचण्यासाठी उपाय
१. स्वतःच्या मूल्यांची ओळख ठेवा
तुम्हाला काय महत्त्वाचं आहे, याची यादी करा. निर्णय घेताना ती पाहा.
२. ‘नाही’ म्हणण्याचा सराव करा
सुरुवातीला कठीण वाटेल, पण मर्यादा ठरवणं हे मानसिक आरोग्यासाठी आवश्यक आहे.
३. Self-Care साठी वेळ काढा
ध्यान, वाचन, छंद, व्यायाम – यांना प्राधान्य द्या.
४. गिल्ट कमी करण्यासाठी Self-Compassion वाढवा
स्वतःशी जसं मित्राशी बोलाल तसं बोला.
५. भावनांचा सन्मान करा
इतरांना खूश करताना आपल्या भावनांकडे दुर्लक्ष करू नका.
६. व्यावसायिक मदत घ्या
थकवा, नैराश्य किंवा ओळख गमावल्यासारखं वाटत असेल तर मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घ्या.
८. एक उदाहरण – कथा
अनिता नावाची ३२ वर्षीय महिला, कॉर्पोरेट नोकरी करते. तिची ओळख ऑफिसमध्ये “सर्वांना मदत करणारी” अशी आहे. सुरुवातीला यामुळे तिला लोकप्रियता मिळाली, पण हळूहळू ती स्वतःची कामं मागे टाकून इतरांचं काम सांभाळू लागली. नकार दिल्यास लोक नाराज होतील या भीतीने ती कधीच ‘नाही’ म्हणत नसे.
काही महिन्यांतच ती सतत थकलेली, रागीट आणि निरुत्साही होऊ लागली. तिच्या मानसोपचारतज्ज्ञांनी तिला Boundary Setting Techniques शिकवल्या. तिने ठरवून काही गोष्टींना ‘नाही’ म्हटलं आणि स्वतःसाठी वेळ राखून ठेवला. काही आठवड्यांतच तिचा मूड, ऊर्जा, आणि आत्मसन्मान सुधारला.
या कथेतून स्पष्ट होतं की, इतरांना खूश करणं चुकीचं नाही, पण त्यासाठी स्वतःला विसरणं हा धोकादायक व्यवहार आहे.
९. अंतिम विचार
मानसशास्त्र सांगतं – “Healthy relationships require healthy boundaries.”
इतरांना मदत करणं आणि खूश करणं हे माणसाच्या नात्यांना रंगतदार बनवतं, पण जर ते सततच्या आत्मत्यागावर आधारलेलं असेल, तर ते नातं दीर्घकाळ टिकत नाही.
स्वतःचं अस्तित्व जपणं, स्वतःच्या भावना ओळखणं, आणि ‘नाही’ म्हणण्याची ताकद विकसित करणं हे मानसिकदृष्ट्या निरोगी जीवनासाठी आवश्यक आहे. कारण शेवटी – तुम्हीच तुमच्या आयुष्याचे केंद्रबिंदू आहात, बाकी सर्व गोष्टी त्या भोवती फिरतात.
धन्यवाद!