मानसिक आरोग्यावर बोलताना आपण नेहमी चिंता, नैराश्य किंवा तणावावर चर्चा करतो, पण त्यामागचं एक मोठं मुळ अनेकदा दुर्लक्षित राहतं – स्वतःला न स्वीकारणं. स्वतःला स्वीकारणं (Self-acceptance) म्हणजे आपल्या गुण, दोष, यश, अपयश, भूतकाळ आणि वर्तमान यांना नाकारण्याऐवजी, त्यांना मनापासून मान्यता देणं. ही गोष्ट ऐकायला सोपी, पण जगायला अत्यंत कठीण.
या लेखात आपण स्वतःला स्वीकारण्याचा प्रवास एका खऱ्या घटनेच्या माध्यमातून पाहणार आहोत – अनुष्काची कथा.
१. अनुष्काची कथा सुरू होते
अनुष्का ही २५ वर्षांची, चांगल्या नोकरीवर असलेली आणि दिसायला देखणी तरुणी होती. पण तिच्या आत सतत एक असमाधानाचं वादळ चालू असायचं. सोशल मीडियावर इतर लोकांचे यश, प्रवास, लग्नसोहळे, गाड्या आणि कपडे पाहून तिला वाटायचं – “मी कुठेच पोहोचले नाही”.
तिच्या भूतकाळातील काही चुका तिच्या मनावर जखमा बनून बसल्या होत्या. कॉलेजमध्ये तिने केलेल्या एका निर्णयामुळे तिला मोठं नुकसान सहन करावं लागलं होतं, आणि ती गोष्ट तिला सतत आठवायची.
२. स्वतःला न स्वीकारण्याचे परिणाम
अनुष्काचा आत्मसन्मान कमी होत गेला.
- तिला नोकरीत चांगलं केलं तरी समाधान मिळेना.
- मित्रमैत्रिणींसोबत असतानाही तिला स्वतःचं महत्त्व कमी वाटायचं.
- तणावामुळे तिची झोप बिघडली, डोकं दुखू लागलं.
हे सर्व पाहून तिच्या एका मैत्रिणीने तिला मानसशास्त्रीय समुपदेशकाकडे जाण्याचा सल्ला दिला.
३. प्रवासाची सुरुवात – समुपदेशन
समुपदेशकाने तिला पहिल्या भेटीत एकच प्रश्न विचारला –
“अनुष्का, जर तुझी सर्वात चांगली मैत्रीण ह्या चुकांमुळे स्वतःला दोष देत बसली असती, तर तू तिला काय सांगितलं असतंस?”
अनुष्काने उत्तर दिलं – “मी तिला सांगेन की, ती अजूनही चांगली व्यक्ती आहे आणि तिची किंमत ह्या चुका ठरवत नाहीत.”
तेव्हा समुपदेशक म्हणाले – “मग तू स्वतःशी तसंच का बोलत नाहीस?”
४. स्वतःला स्वीकारण्याची पावलं
समुपदेशनाच्या प्रक्रियेत अनुष्काने काही पावलं उचलली:
- आत्मजागरूकता वाढवणं:
तिने आपल्या ताकदीची आणि कमकुवत बाजूंची यादी तयार केली. - नकारात्मक आत्मसंवाद बदलणं:
“मी अपयशी आहे” ऐवजी “मी प्रयत्नशील आहे” असं म्हणणं सुरू केलं. - भूतकाळाशी समझोता:
तिने मान्य केलं की, चुका हा तिच्या आयुष्याचा भाग आहेत, पण त्या तिचं संपूर्ण आयुष्य नाहीत. - छोट्या यशाचं कौतुक:
दररोज रात्री तिने दिवसातील एक सकारात्मक गोष्ट लिहायची सवय लावली.
५. मानसशास्त्रीय आधार
समुपदेशनात Carl Rogers च्या unconditional positive regard संकल्पनेवर भर देण्यात आला – म्हणजे स्वतःला अटींशिवाय स्वीकारणं.
तसंच Acceptance and Commitment Therapy (ACT) च्या तत्त्वांनुसार, परिस्थिती बदलण्यापूर्वी तिला स्वीकारणं हा पहिला टप्पा आहे, हे अनुष्काने शिकून घेतलं.
६. बदल दिसू लागतो
काही महिन्यांतच अनुष्कामध्ये बदल जाणवला:
- तिने सोशल मीडियावर घालवायचा वेळ कमी केला.
- स्वतःच्या कौशल्यांवर लक्ष केंद्रित करून तिने नवीन कोर्स पूर्ण केला.
- तिला आता नातेसंबंधात कमी असुरक्षितता वाटू लागली.
- सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, तिला स्वतःशी वेळ घालवणं आवडू लागलं.
७. स्वतःला स्वीकारण्याचे फायदे
अनुष्काच्या प्रवासातून स्पष्ट झालं की, स्वतःला स्वीकारणं म्हणजे:
- मानसिक शांततेचा पाया रचणं.
- आत्मसन्मान वाढवणं.
- इतरांशी नातेसंबंध अधिक प्रामाणिक आणि मोकळे करणं.
- सततच्या असमाधानातून मुक्त होणं.
८. आपण काय शिकू शकतो?
अनुष्काची कथा सांगते की, स्वतःला न स्वीकारणं म्हणजे आपण स्वतःविरुद्ध युद्ध छेडणं. आणि हे युद्ध जिंकलं तरच खरी मानसिक शांतता मिळते. स्वतःला स्वीकारणं हे एकदाच घडणारं काम नाही; ते दररोजचा सराव आहे.
स्वतःला स्वीकारणं म्हणजे आपल्या अपूर्णतेत सौंदर्य पाहायला शिकणं. आपण परिपूर्ण नसूनही मौल्यवान आहोत, ही जाणीवच आपल्या मनाला मोकळं करते.
अनुष्कासारखं आपणही थोडं थांबून स्वतःकडे पाहायला हवं – कारण खरी शांती बाहेर नाही, ती आपल्या स्वतःच्या स्वीकृतीत दडलेली आहे.
धन्यवाद!