आपल्या आयुष्यात आपण काही साध्य केलं तरी, एकदा तरी असं वाटतंच… “अमुक व्यक्ती माझ्यापेक्षा पुढे आहे.”
तुलना करणे ही माणसाची नैसर्गिक प्रवृत्ती आहे. Charles Darwin च्या survival of the fittest सिद्धांतापासून ते आजच्या सोशल मीडियापर्यंत – आपली प्रगती, यश आणि आनंद हे इतरांशी तुलना करून मोजण्याची सवय आपल्यात आहे.
पण मानसशास्त्र सांगतं की, ही सवय जर नियंत्रणात न ठेवली, तर ती आनंदाचा सर्वात मोठा शत्रू बनते.
१. तुलना कशी जन्माला येते?
मानव एक सामाजिक प्राणी असल्यामुळे तो स्वतःची ओळख, इतरांच्या संदर्भात निर्माण करतो.
- बालपणात: “पहा, शेजारचं मूल किती छान अभ्यास करतं.”
- शालेय वयात: “तिचं बघ, किती मित्रमैत्रिणी आहेत.”
- प्रौढ वयात: “त्याने एवढ्या लवकर कार विकत घेतली, मी अजून कसा मागे?”
अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ Leon Festinger यांनी याला Social Comparison Theory म्हटलं आहे – आपण स्वतःचं मूल्यमापन इतरांच्या कामगिरीवरून करतो.
२. तुलना: सकारात्मक विरुद्ध नकारात्मक
तुलना पूर्णपणे वाईट नाही.
सकारात्मक तुलना आपल्याला प्रेरणा देऊ शकते. उदाहरणार्थ, एखाद्या सहकाऱ्याने कौशल्य वाढवलं तर आपणही ते शिकावं असं वाटू शकतं.
पण नकारात्मक तुलना – “मी कधीच त्याच्यासारखा होऊ शकणार नाही” – ही स्वतःच्या आत्ममूल्यावर घाव घालते.
३. सोशल मीडियाची भूमिका
आजच्या काळात तुलना करण्याचं सर्वात मोठं व्यासपीठ म्हणजे सोशल मीडिया.
Instagram, Facebook, YouTube – इथे लोक त्यांच्या आयुष्यातील फक्त चांगले क्षण दाखवतात. आपण त्या तुकड्यांशी आपल्या पूर्ण आयुष्याची तुलना करतो.
याला मानसशास्त्रात “Highlight Reel Effect” म्हणतात – इतरांचं फक्त उत्तम प्रदर्शन पाहून आपण आपलं सामान्य वास्तव कमी लेखतो.
४. तुलना आणि मानसिक आरोग्य
नकारात्मक तुलना दीर्घकाळ चालली, तर:
- आत्मविश्वास कमी होतो
- डिप्रेशन आणि चिंता वाढते
- आत्ममूल्य (Self-worth) घटतं
- सतत “मी पुरेसा नाही” असं वाटतं
यावर केलेल्या संशोधनात असं आढळलं की, ज्यांना सोशल मीडियावर जास्त वेळ घालवण्याची सवय आहे, त्यांच्यात ईर्षा, असमाधान आणि चिंता पातळी जास्त असते.
५. तुलना आणि अपूर्णतेची भावना
तुलना नेहमी आपल्याला एखाद्या गोष्टीत “मी कमी आहे” अशी भावना देते. ही भावना लहान गोष्टींपासून मोठ्या जीवननिर्णयांपर्यंत पोहोचते.
उदा.:
- “माझं घर लहान आहे.”
- “माझी नोकरी कमी पगाराची आहे.”
- “माझं नातं तितकं परिपूर्ण नाही.”
मानसशास्त्र सांगतं की, ही भावना perceived inadequacy (समजलेली अपूर्णता) मुळे निर्माण होते – जी नेहमी वास्तवाशी जुळत नाही.
६. तुलना मोडण्याचे मानसशास्त्रीय उपाय
- स्वतःचं मोजमाप स्वतःशी करा
– कालच्या स्वतःपेक्षा आज थोडं पुढे गेलो का, हे पाहणं अधिक आरोग्यदायी आहे.
– याला Self-referenced evaluation म्हणतात. - सोशल मीडिया ब्रेक घ्या
– आठवड्यात एक दिवस सोशल मीडियापासून दूर राहा.
– तुम्ही अनुभवलेला मानसिक हलकेपणा लक्षात येईल. - कृतज्ञता जर्नल लिहा
– रोज तीन गोष्टी लिहा ज्याबद्दल तुम्ही कृतज्ञ आहात.
– यामुळे लक्ष इतरांपासून स्वतःकडे वळतं. - यशाची स्वतःची व्याख्या ठरवा
– समाजाने ठरवलेले मापदंड न वापरता, आपल्या जीवनातील आनंदाची मोजमाप पद्धत तयार करा. - मर्यादित तुलना करा
– जर तुलना आवश्यकच असेल, तर ती प्रेरणादायी ठेवा, आत्मघातकी नाही.
७. तुलना थांबवण्यामागचं खोल मानसशास्त्र
मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की, जेव्हा आपण तुलना थांबवतो, तेव्हा:
- आपलं लक्ष आतल्या संसाधनाकडे वळतं
- स्वीकृती वाढते (Self-acceptance)
- आनंदाची पातळी सुधारते
- आपण ज्या गोष्टींवर नियंत्रण आहे त्यावर ऊर्जा केंद्रित करतो
यालाच Mindfulness किंवा वर्तमानात जगणं म्हणतात.
८. तुलना आणि मुलांचा विकास
पालक जर सतत मुलांची इतर मुलांशी तुलना करत असतील, तर:
- मुलांमध्ये हीनगंड निर्माण होतो
- नातेसंबंधात दुरावा वाढतो
- सर्जनशीलता कमी होते
मुलांना इतरांपेक्षा “तू स्वतःच्या क्षमतेनं वाढ” हा दृष्टिकोन दिल्यास, ते अधिक आत्मविश्वासी बनतात.
९. स्वतःशी नातं सुधारणं
तुलना कमी करण्यासाठी स्वतःशी चांगलं नातं असणं महत्त्वाचं आहे.
- स्वतःला वेळ द्या
- आवडत्या गोष्टी करा
- स्वतःच्या यशाचा साजरा करा, कितीही छोटा असला तरी
तुलना ही माणसाच्या प्रवासाचा नैसर्गिक भाग आहे. पण ती फक्त प्रेरणेसाठी वापरली, तरच ती उपयोगी ठरते. अन्यथा, ती आनंदाचा चोर बनते.
स्वतःचं जीवन आपल्या मापानं जगणं, आणि इतरांचं यश पाहून त्यातून फक्त शिकणं – हाच दीर्घकाळ आनंदाचा गुपित आहे.
“फुलं एकमेकांशी स्पर्धा करत नाहीत, ती फक्त फुलतात.” 🌸
धन्यवाद!