माणसाच्या आयुष्यातील प्रत्येक निर्णय, भावना, प्रतिक्रिया आणि सवय या सर्वांचा केंद्रबिंदू म्हणजे ‘मन’. आपण जेवढं शरीराच्या आरोग्याकडे लक्ष देतो, तेवढं मनाच्या आरोग्याकडे देतो का? आज जगात हजारो लोक शारीरिकदृष्ट्या स्वस्थ असले तरी मानसिकदृष्ट्या थकलेले, अस्वस्थ आणि कोलमडलेले आहेत. मानसिक आरोग्य म्हणजे केवळ वेडसरपणाचा अभाव नव्हे, तर मन:स्वास्थ्य, समतोल आणि जीवनाकडे सकारात्मक दृष्टिकोन असणं हे त्याचं खरे परिमाण आहेत.
मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
जगातील आरोग्य संघटना (WHO) च्या मते, मानसिक आरोग्य म्हणजे:
“स्वतःची क्षमता ओळखणं, ताणतणाव सांभाळणं, उत्पादनक्षमपणे काम करणं आणि समाजासाठी योगदान देण्याची मन:स्थिती.”
साध्या भाषेत सांगायचं तर मानसिक आरोग्य म्हणजे मन शांत, स्पष्ट, संतुलित आणि सजग ठेवण्याची क्षमता.
मानसिक अस्वास्थ्य निर्माण होण्याची कारणं
- अनियमित जीवनशैली:
झोपेचा अभाव, चुकीचं आहारपद्धती, स्क्रीन टाइम वाढणं – हे सगळं मनावर परिणाम करतं. - नात्यांमधील संघर्ष:
भांडणं, गैरसमज, किंवा अपेक्षांचं अपयश – मनात ताण निर्माण करतात. - कामाचा ताण:
सततची कामाची घाई, अपूर्णता किंवा ‘परफेक्ट’ होण्याचा ताण मन थकवतो. - स्वतःबद्दल असणारे नकारात्मक विचार:
“मी योग्य नाही”, “माझं काहीच होत नाही” असे विचार नैराश्याला कारणीभूत ठरतात. - भूतकाळातील वाईट अनुभव:
बालपणातील मानसिक जखमा, गमावलेली माणसं, अपमान – हे सगळं आतून पोखरत राहतं.
मानसिक आरोग्य चांगलं ठेवण्याचे उपाय
1. मनाशी मैत्री करा
आपल्या मनात जे विचार, भावना येतात, ते टाळण्याचा प्रयत्न करू नका. त्यांचं निरीक्षण करा, त्यांना समजून घ्या. स्वतःशी प्रामाणिक संवाद हा पहिला उपाय आहे.
2. दैनंदिन ‘मी वेळ’ ठरवा
दररोज १५-२० मिनिटं स्वतःसाठी ठेवा. यामध्ये ध्यान, श्वसन, शांत बसणं, किंवा फक्त स्वतःशी संवाद ठेवणं असू शकतं.
3. जर्नल लिहा
आपल्या भावना लिहून ठेवणं हे मन मोकळं करण्याचा सर्वात सोपा आणि प्रभावी उपाय आहे. दररोजचे विचार, चांगल्या गोष्टी, त्रासदायक अनुभव – सगळं कागदावर उतरा.
4. शरीरावर प्रेम करा
सात्त्विक आहार, नियमित व्यायाम आणि नीट झोप यामुळे मनही हलकं राहतं. कारण शरीर आणि मन यांचं नातं अतूट आहे.
5. नकारात्मक लोकांपासून अंतर ठेवा
सतत तक्रार करणारे, टोमणे मारणारे किंवा तुम्हाला कमी लेखणारे लोक तुमचं मानसिक आरोग्य बिघडवतात. शक्य तितकं त्यांच्याशी भांडण न करता अंतर ठेवा.
मानसिक समस्यांकडे लाजेने न बघता समजून घ्या
- नैराश्य (Depression):
सतत उदास वाटणं, स्वार्थ हरवणं, काहीच चांगलं वाटत नाही असं जाणवणं – हे नैराश्याचं लक्षण असू शकतं. - चिंता विकार (Anxiety Disorders):
भिती, अस्वस्थता, काळजी, किंवा अगदी श्वास घ्यायलाही त्रास होतो अशा अवस्था. - स्वतःला इजा पोहोचवण्याची भावना:
आत्महत्येचे विचार, स्वतःवर राग, गिल्ट – हे गंभीर लक्षणं असून तातडीनं तज्ञांशी बोलणं गरजेचं असतं.
महत्त्वाचं: या सगळ्या मानसिक समस्या ‘वेडेपणा’ नव्हेत. त्या वैद्यकीय, वैज्ञानिक, आणि संपूर्ण उपचारयोग्य असतात.
मानसशास्त्र काय सांगतं?
- कॉग्निटिव्ह बिहेवियर थेरपी (CBT):
आपल्या विचारांच्या पद्धती बदलून भावना आणि वर्तन बदलता येतं, असं हे शास्त्र सांगतं. - थेरपीचा प्रभाव:
अनेक अभ्यास सांगतात की फक्त ६-८ सत्रांच्या थेरपीनंतरही लोकांची जीवनदृष्टी सकारात्मक होते. - स्पर्श, संवाद, आणि समजूत ही औषधं:
मानसशास्त्र सांगतं की समजून घेतलं जाणं, ऐकून घेतलं जाणं आणि स्वीकारलं जाणं – हेच मानसिक आरोग्य सुधारण्याची पहिली पायरी आहे.
आपण स्वतःसाठी काय करू शकतो?
- स्वतःच्या भावना ओळखा.
- ‘परिपूर्ण’ असण्याचा अट्टहास सोडा.
- कुणी ऐकत नाही, तरी स्वतःला ऐका.
- चुका स्वीकारा, शिक्षा म्हणून नव्हे तर सुधारण्यासाठी.
- गरज वाटली तर मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांची मदत घ्या – यात लाज नाही.
समाज म्हणून आपली भूमिका
- मानसिक आरोग्याच्या अडचणींविषयी खुलेपणाने बोला.
- ज्या व्यक्ती दु:खात आहे, त्याच्याशी सहवेदना बाळगा.
- उपहास, टोमणे, किंवा टाळाटाळ न करता आधार द्या.
- थोडा वेळ, थोडं लक्ष, आणि थोडं ऐकणं – हे खूप मोठं योगदान असू शकतं.
आपल्या मनाचं आरोग्य हे आपल्याच हाती आहे. आजचा विचार, आजचं वागणं, आजची कृती – यावरच उद्याचं मानसिक आरोग्य उभं राहतं. मनाला समजून घेणं, वेळ देणं, आणि काळजी घेणं हे केवळ स्वतःसाठी नाही, तर आपल्या कुटुंबासाठी, समाजासाठी आणि एक चांगलं जीवन जगण्यासाठीही आवश्यक आहे.
कारण – शरीर आजारी झालं, तर आपण डॉक्टरकडे जातो; पण मन थकलं, की आपण गप्प बसतो. हे बदलायला हवं.
धन्यवाद!