आपण समाजात जगतो. एकमेकांवर अवलंबून राहतो. आपले नातेवाईक, मित्र, सहकारी, पालक, शिक्षक — सगळेच आपल्याकडून काहीतरी अपेक्षा ठेवतात. आणि हे अगदी नैसर्गिक आहे. पण अनेकदा हे अपेक्षांचं ओझं इतकं जड होतं की माणसाला स्वतःचं अस्तित्व गमावल्यासारखं वाटू लागतं. मानसशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून पाहिलं तर दुसऱ्यांच्या अपेक्षांनुसार आयुष्य जगणं मानसिक स्वास्थ्यावर खोल परिणाम करते.
अपेक्षा आणि स्वत्व
बालपणापासूनच आपल्या भोवती अपेक्षांचं एक जाळं विणलं जातं — “तू असं कर”, “तसं नको करू”, “लोक काय म्हणतील?” अशा अनेक सूचनांमधून व्यक्त होणाऱ्या अपेक्षा नकळत आपल्या मनावर बिंबतात. एक वेळ अशी येते की आपण स्वतः काय आवडतं, काय नको आहे हेच विसरतो. आणि यातूनच सुरु होतो एक अंतर्गत संघर्ष — स्वतःसाठी काही करण्याची इच्छा आणि दुसऱ्यांच्या अपेक्षांचं पालन करण्याची गरज.
मानसशास्त्रीय परिणाम
- ओळख गमावणे (Loss of Identity): सतत दुसऱ्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करत राहिल्यास माणूस आपली खरी ओळख विसरतो. मानसशास्त्रज्ञ कार्ल रॉजर्सच्या मतानुसार, अशा लोकांमध्ये ‘इनकाँग्रूएन्स’ म्हणजे व्यक्तिमत्त्व आणि वर्तन यातील विसंगती निर्माण होते. बाहेरून ते आनंदी, यशस्वी दिसतात पण आतून अस्वस्थ असतात.
- तणाव आणि चिंता: दुसऱ्यांना खुश ठेवण्याचा सतत प्रयत्न केल्यामुळे मानसिक थकवा जाणवतो. यातून तणाव, चिंता, झोपेचा अभाव, डिप्रेशन यासारख्या मानसिक समस्यांचं प्रमाण वाढतं.
- संबंधांतील ताण: स्वतःची मतं मांडता न आल्यामुळे, अनेक नातेसंबंधांमध्ये आपल्याला कमी लेखलं जातं. आणि आपणही नकळत त्या नात्यांमध्ये दडपून जातो.
- आत्ममूल्य कमी होणे: स्वतःच्या गरजांकडे दुर्लक्ष केल्यामुळे आत्मसन्मान कमी होतो. “मी कितीही केलं, तरी सगळ्यांना खुश करता येत नाही,” अशा भावना मनात निर्माण होतात.
अपेक्षांपासून मुक्त होणं म्हणजे स्वार्थ नाही
खूपदा असं वाटतं की आपण दुसऱ्यांच्या अपेक्षा झटकल्या, तर आपल्याला स्वार्थी समजलं जाईल. पण मानसशास्त्र सांगतं — स्वतःच्या मन:शांतीसाठी “नाही” म्हणणं ही एक सकारात्मक क्रिया आहे. सशक्त मानसिक आरोग्य असणं म्हणजे इतरांवर कुरघोडी करणं नव्हे, तर स्वतःला समजून घेणं आणि इतरांना मर्यादेत सामोरे जाणं होय.
स्वतंत्र निर्णय घेण्याचे फायदे
- मनाची स्पष्टता: स्वतः काय हवं आहे याची जाणीव झाल्यावर निर्णय घेणं सोपं होतं.
- संतुलित संबंध: जेव्हा आपण स्पष्ट भूमिका घेतो, तेव्हा नातेसंबंध अधिक पारदर्शक आणि सुसंवादात्मक होतात.
- आत्मसन्मान वाढतो: स्वतःला प्राधान्य दिलं की आपण आपल्यासाठी महत्त्वाचे वाटायला लागतो.
अपेक्षांचं व्यवस्थापन कसं करावं?
- स्वतःशी प्रामाणिक रहा: दिवसातून काही क्षण स्वतःशी संवाद साधा. विचार करा – हे मी का करत आहे? कोणासाठी करत आहे?
- सीमा आखा: प्रत्येक नात्यांमध्ये मर्यादा असणं आवश्यक आहे. योग्य तेथे “नाही” म्हणायला शिकणं फार महत्त्वाचं आहे.
- स्वतःच्या गरजांची नोंद ठेवा: दर आठवड्याला स्वतःसाठी वेळ काढा. तुम्हाला आनंद देणाऱ्या गोष्टी करा — पुस्तक वाचा, चालायला जा, संगीत ऐका.
- प्रत्येकाला खुश करता येत नाही: हे सत्य स्वीकारा. काही लोक नाराज होतील, पण ते त्यांच्या भावना आहेत. तुमचं काम स्वतःशी प्रामाणिक राहणं आहे.
- समुपदेशन घ्या: अपेक्षांचं ओझं जास्त वाटू लागल्यास, मनोवैद्य, सायकोथेरपिस्ट यांचं मार्गदर्शन घेणं फायदेशीर ठरतं.
दुसऱ्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करणं म्हणजे चांगलं माणूस होणं नाही, तर आपल्या मन:शांतीचा त्याग करणं होऊ शकतं. योग्य समतोल साधणं हेच खऱ्या अर्थाने परिपक्वतेचं लक्षण आहे. मानसशास्त्र आपल्याला शिकवतं की, स्वतःला समजून घेतल्याशिवाय दुसऱ्यांना समाधान देणं अशक्य आहे. त्यामुळे, आजपासूनच एक प्रश्न स्वतःला विचारा – “मी माझ्या अपेक्षा जगतोय की दुसऱ्यांच्या?”
धन्यवाद!