जास्त विचार करणं म्हणजे शहाणपण नव्हे, ती मानसिक थकवा देणारी सवय असू शकते.

आपण काही वेळा अशा गोष्टींचा विचार करत बसतो, ज्या घडून गेलेल्या असतात किंवा अजून झालेल्याच नसतात. जास्त विचार करणं (Overthinking) अनेकांना बुद्धिमत्तेचं लक्षण वाटतं, पण मानसशास्त्र सांगतं की ती एक मानसिक सवय आहे जी तुमच्या मनाचा थकवा वाढवते, आत्मविश्वास कमी करते, आणि निर्णय घेण्याची क्षमता कमकुवत करते.

जास्त विचार करणं म्हणजे काय?

जास्त विचार करणं म्हणजे एखाद्या गोष्टीचा, व्यक्तीचा किंवा संभाव्य परिस्थितीचा सतत आणि वारंवार विचार करत राहणं. यात “माझ्याकडून चूक तर झाली नसेल ना?”, “तो असं का बोलला?”, “भविष्यात काय होईल?” असे विचार सतत मनात फिरत राहतात.

मानसिक थकवा कसा निर्माण होतो?

आपल्या मेंदूला मर्यादित ऊर्जा असते. एखाद्या समस्येवर जास्त वेळ विचार करत राहिल्यास, त्या विचारांचा भार तुमच्या मनावर आणि शरीरावरही येतो. संशोधन सांगतं की, सतत विचार करणाऱ्या लोकांना निद्रानाश, तणाव, चिंता आणि नैराश्य यांचा त्रास अधिक प्रमाणात होतो.

जास्त विचार करण्याची कारणं

1. अनिश्चिततेची भीती
   • अनिश्चितता सहन न झाल्यामुळे माणूस ‘काय होईल?’ या विचारात अडकतो.
2. परिपूर्णतेची अपेक्षा
   • प्रत्येक गोष्ट परिपूर्ण हवी असं वाटल्यामुळे, लहानशा चुका सुद्धा मनात खोलवर जातात.
3. स्वतःवर आत्मविश्वासाचा अभाव
   • निर्णय घेताना जर स्वतःवर विश्वास नसेल, तर मन सतत पर्याय शोधत राहतं.
4. पूर्वीच्या अनुभवांची छाया
   • आधीच्या वाईट अनुभवांचा प्रभाव सध्याच्या निर्णयांवर होतो.

जास्त विचार करण्याचे दुष्परिणाम

1. निर्णय घेण्याची क्षमता कमी होते
   • तुम्ही विचार करत बसता, आणि संधी निघून जाते.
2. तणाव वाढतो
   • प्रत्येक गोष्ट गुंतागुंतीची वाटू लागते आणि त्याचा परिणाम मानसिक शांततेवर होतो.
3. आनंदी क्षणांचा नाश होतो
   • जेव्हा मन सतत भूतकाळ किंवा भविष्यकाळात अडकलेलं असतं, तेव्हा वर्तमानकाळाचा आनंद घेता येत नाही.
4. नात्यांवर परिणाम होतो
   • सतत शंका घेणं, बोललेलं पुन्हा पुन्हा आठवणं, हे नात्यांमध्ये गैरसमज निर्माण करतं.

या सवयीवर उपाय काय?

1. विचार ओळखा आणि त्याला नाव द्या
   • “हा विचार भितीवर आधारित आहे का?”, “मी हे फक्त गृहित धरतोय का?” असे प्रश्न स्वतःला विचारा.
2. ‘अत्ता’वर लक्ष केंद्रित करा (Mindfulness)
   • श्वसनावर लक्ष देणं, साधं चालणं, किंवा शांततेत बसणं यामुळे मन वर्तमानात राहतं.
3. लेखन करा
   • मनातले विचार लिहून काढल्याने त्यांचं वजन हलकं होतं आणि स्पष्टता मिळते.
4. स्वतःला निर्णय घेण्याची संधी द्या
   • परिपूर्ण उत्तराची वाट न पाहता, एक छोटा निर्णय घ्या आणि त्यावर पगडा बसवा.
5. ‘जर-तर’ विचारांवर मर्यादा ठेवा
   • “जर असं झालं, तर काय होईल?” हे विचार वेळ ठरवून फक्त ५ मिनिटं करा.
6. समर्थ मानसशास्त्रज्ञाकडून मदत घ्या
   • जास्त विचार मानसिक आरोग्य बिघडवत असेल, तर प्रोफेशनल मदत आवश्यक आहे.

संशोधन काय सांगतं?

University of Michigan च्या संशोधनानुसार, ज्या लोकांना जास्त विचार करण्याची सवय आहे, त्यांचं Cortisol (तणाव हार्मोन) लेव्हल सामान्य लोकांपेक्षा 50% अधिक असतं. Harvard Medical School च्या अभ्यासात असंही आढळलं की Overthinking करणाऱ्या लोकांना डिप्रेशनची लक्षणं लवकर आढळतात.

स्वतःसाठी कृती योजना (Action Plan)

• दररोज ५-१० मिनिटं “No Thinking” वेळ ठेवा
• ‘मी हे नंतर विचारेन’ या विचाराने काही विचार पुढे ढकला
• ‘काही गोष्टींचं उत्तर नाही मिळालं तरी चालतं’ हे स्वतःला समजवा
• “हे माझ्या नियंत्रणात आहे का?” या प्रश्नावर उत्तर देत राहा

शेवटचा विचार

जास्त विचार करणं ही काळजी करणाऱ्या मनाची सवय आहे, आणि काळजी घेतल्याने काही वेळा फायदा होतो, पण कायम त्याच्यात अडकून राहिल्यास मन कोलमडतं. म्हणूनच, विचार करायचे पण ते पुरेसे — हेच संतुलन मानसिक आरोग्य राखायला मदत करतं.

धन्यवाद!

---