आपण अनेकदा आपलं आयुष्य इतरांच्या यशाशी, सौंदर्याशी, संपत्तीशी, किंवा कौशल्यांशी तुलना करत असतो. सोशल मीडियाच्या युगात ही सवय अजूनच बळावली आहे. कुणाचं घर, कुणाचं लग्न, कुणाचं करिअर, कुणाचा चेहरा, कुणाचं शरीर – या सगळ्याशी आपली तुलना करत आपण नकळत स्वतःला कमी लेखू लागतो. हा मानसिक सापळा किती धोकादायक असतो, हे मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून समजून घेणं आवश्यक आहे.
तुलना का होते?
मानसशास्त्रज्ञ लिऑन फेस्टिंगर यांनी 1954 मध्ये “Social Comparison Theory” मांडली. त्यानुसार, व्यक्ती स्वतःचं मूल्यांकन करण्यासाठी इतर व्यक्तींशी तुलना करते. यातून दोन प्रकारच्या तुलना होतात:
- अपवर्ड कंपॅरिझन (Upward Comparison): आपल्यापेक्षा वरच्या स्तरावरील व्यक्तीशी तुलना – यामुळे प्रेरणा मिळू शकते, पण बर्याचदा हे स्वतःबद्दल नकारात्मक भावना वाढवते.
- डाऊनवर्ड कंपॅरिझन (Downward Comparison): आपल्यापेक्षा वाईट परिस्थितीत असलेल्या व्यक्तीशी तुलना – यामुळे समाधान मिळू शकतं, पण हेही खोटं समाधान असतं.
तुलना केल्याचे मानसिक परिणाम:
1. स्वतःबद्दल आत्मविश्वास कमी होतो:
दुसरं कोणी आपल्यापेक्षा यशस्वी वाटतंय, हे पाहून आपलं आत्ममूल्य कमी वाटू लागतं. आपण स्वतःच्या क्षमतेकडे दुर्लक्ष करतो.
2. नकारात्मक विचार वाढतात:
“मी काहीच चांगलं करत नाही”, “माझं आयुष्यच फसलेलं आहे” असे विचार सतत मनात यायला लागतात. यामुळे नैराश्य आणि तणाव वाढतो.
3. समाधान हरवतं:
जरी आपण काही चांगलं साध्य केलं असेल, तरी दुसर्याशी तुलना करताना आपण त्याचं महत्त्व विसरतो आणि आपलं समाधान हरवतो.
4. अकारण स्पर्धा वाढते:
ही स्पर्धा आरोग्यदायी नसते. यामुळे ताणतणाव, जलन, अस्वस्थता, आणि इतरांबद्दल द्वेष निर्माण होतो.
तुलना थांबवण्यासाठी मानसशास्त्रीय उपाय:
1. स्वतःची वाट चोखाळा:
प्रत्येक व्यक्तीचं आयुष्य वेगळं असतं. कोणत्या पार्श्वभूमीवर कोण उभा आहे, हे समजून घेतलं की तुलना करण्याची गरजच वाटत नाही.
2. स्वतःच्या प्रगतीवर लक्ष केंद्रित करा:
कालच्यापेक्षा आज मी किती पुढे गेलोय, याकडे बघा. ‘माझं कालचं व्हर्जन’ हाच आपल्या स्पर्धेचा खरा मापदंड असायला हवा.
3. कृतज्ञता बाळगा:
आपल्याकडे जे आहे त्यासाठी दररोज कृतज्ञता व्यक्त केल्याने आपण नकारात्मक भावनांपासून दूर राहतो. संशोधनातून सिद्ध झालं आहे की, gratitude ही भावना मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत फायदेशीर आहे.
4. सोशल मीडिया वापर मर्यादित करा:
सोशल मीडियावर फक्त इतरांचं “हायलाइट रील” दिसतं, संपूर्ण जीवन नव्हे. त्यामुळे सतत ते पाहणं आपल्या आत्मविश्वासाला मारक ठरू शकतं.
5. स्वतःला स्वीकारा:
आपल्या कमतरता, चुका, आणि अपयश यांसह स्वतःला स्वीकारा. जेव्हा आपण स्वतःला संपूर्णपणे स्वीकारतो, तेव्हाच आपलं मन स्थिर राहतं.
मनाचा दृष्टिकोन बदलणं गरजेचं:
मानसशास्त्र असं सांगतं की, विचारांचा वेग आणि दिशा बदलल्यास भावना आणि कृती आपोआप बदलतात. आपण तुलना करण्याची सवय सोडली, की मन शांत होऊ लागतं, आणि स्वतःवर लक्ष केंद्रित करणं शक्य होतं. तुलना करणं ही सवय आहे – आणि सवयी बदलणं शक्य आहे, गरज आहे फक्त सातत्याने स्वतःला जागं ठेवण्याची.
तुलना करणं म्हणजे स्वतःवर अन्याय करणं होय. इतरांशी तुलना करून आपण आयुष्याचं सौंदर्य गमावतो. प्रत्येक माणूस वेगळ्या वेळी, वेगळ्या वेगाने फुलतो. म्हणूनच, मानसशास्त्र सांगतं – “Be your own benchmark.” स्वतःचं आयुष्य जगा, इतरांचं नाही. जेव्हा आपण ही सवय सोडतो, तेव्हा खरी प्रगती सुरू होते.
धन्यवाद!