आपल्यापैकी बरेच लोक हे समजून घेतात की संवाद हे नातेसंबंध टिकवण्यासाठी आवश्यक आहे. मात्र, काही प्रसंगी ‘सर्वकाही स्पष्ट सांगणे’ किंवा ‘नेहमीच बोलत राहणे’ मानसिक आरोग्यासाठी योग्य नसते. मानसशास्त्र सांगते की काही वेळा मौन राखणं, गोष्टी आत ठेवणं आणि स्वतःशी संवाद करणं हे अधिक उपयुक्त ठरते.
मौन म्हणजे दुर्लक्ष नव्हे
मौनाला अनेकदा चुकीचा अर्थ लावला जातो – जसं की तो निष्क्रियता, दुर्लक्ष किंवा मनात काही गोंधळ असल्याचं चिन्ह. पण प्रत्येक वेळी हे खरं नसतं. मौन म्हणजे अनेकदा स्वतःला सावरण्याचा, समजून घेण्याचा एक पद्धतशीर मार्ग असतो. एखाद्या प्रसंगी आपल्याला काय वाटतंय, हे पूर्णपणे उमजण्यासाठी थोडा वेळ हवाच असतो.
सतत बोलणं का धोकादायक ठरू शकतं?
- भावनांची चाचपणी न करता प्रतिक्रिया – काही लोक सतत बोलून आपल्या भावना लगेच दुसऱ्यासमोर व्यक्त करतात. यामुळे त्यांनी त्या भावना स्वतः अनुभवायच्या, समजून घ्यायच्या आणि प्रक्रियेतून शिकायचं टप्पा गाठलेलाच नसतो.
- गोंधळात भर – मनात चाललेल्या विचारांच्या गर्दीत अजून संवाद घालून आपण गोंधळ वाढवू शकतो.
- दुसऱ्यांवर अवलंबित्व – प्रत्येक गोष्ट कुणालातरी सांगण्याची गरज वाटणं हे स्वतःच्या अंतःप्रेरणेवर विश्वास कमी असल्याचं लक्षण असू शकतं.
मौन कधी उपयुक्त ठरतं?
- स्वतःचं अंतर्मुख विश्लेषण – एखाद्या घटनेनंतर थोडा वेळ शांत राहून आपण त्या अनुभवाचा अर्थ लावू शकतो.
- संवेदनशील प्रसंगी तणाव टाळण्यासाठी – राग किंवा दुखावलेपणाच्या क्षणी मौन बाळगल्यास वाद होण्याची शक्यता कमी होते.
- निर्णय घेण्यापूर्वी विचार – भावनिक प्रतिक्रिया टाळून विवेकी निर्णय घेण्यासाठी मौन उपयोगी पडतो.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन
Carl Jung यांचे मत होते की, “स्वतःशी प्रामाणिक संवाद हा सर्वात आधी सुरू व्हायला हवा.”
स्वतःच्या भावनांशी प्रामाणिक राहण्यासाठी काही वेळ मौन गरजेचं आहे. अनेकदा, अंतर्मुख झाल्यावर आपण जे उत्तर शोधत असतो, ते आपल्यालाच मिळतं.
Cognitive Behavioral Therapy (CBT) मध्ये सुद्धा “pause and reflect” हा तत्त्वज्ञानाचा भाग आहे. लगेच प्रतिक्रिया देण्याऐवजी, थांबून, विचार करून मग कृती करणं अधिक लाभदायक ठरतं.
मौन म्हणजे भावनिक दुर्बलता नाही
आपल्या संस्कृतीत “बोलून टाका, मोकळं व्हा” हे शिकवलं जातं. पण हे प्रत्येक वेळी शक्य नसतं. काही भावना ही अतिशय वैयक्तिक असतात. त्या फक्त लिहून, किंवा ध्यान करूनच व्यक्त होऊ शकतात. मानसशास्त्र सांगतं की, मौन राखणं ही भावनिक परिपक्वतेची खूण आहे.
मौनाचा सकारात्मक उपयोग कसा करावा?
- जर्नलिंग – जे सांगता येत नाही, ते लिहा. भावनांना शब्दांत रूप दिल्यावर त्यांची तीव्रता कमी होते.
- ध्यान आणि मेडिटेशन – ध्यानाच्या प्रक्रियेत मौन अधिक खोलवर जाण्याचा मार्ग ठरतो.
- मन:संवाद – स्वतःला प्रश्न विचारणं आणि त्यावर प्रामाणिक उत्तरं देणं.
- व्यवस्थित संवादाचं नियोजन – जेव्हा वेळ योग्य वाटेल, तेव्हा संवाद साधणे. पण लगेचच नाही.
काही वेळा सांगणं गरजेचं असतं – पण प्रत्येक वेळी नाही
हे लक्षात ठेवायला हवं की काही भावना बोलूनच हलकं वाटतं, पण काही भावना आपल्या आतच शोषून घेतल्या तर त्या अधिक चांगल्या प्रकारे प्रक्रियेत आणता येतात.
सगळ्या गोष्टी, सगळ्यांना, सगळ्या वेळेला सांगाव्याच लागतात असं नाही.
मौन हे दुर्बलतेचं नव्हे, तर साक्षीभाव आणि आत्मनियंत्रणाचं लक्षण आहे. आपल्या भावना, अनुभव आणि विचार यांच्याशी खोल संबंध निर्माण करण्यासाठी काही वेळा मौनच सर्वात प्रभावी साधन ठरू शकतं. हे मौन तात्पुरतं असावं, उद्देशपूर्ण असावं आणि मन:शांती मिळवण्याच्या दिशेने नेणारं असावं.
धन्यवाद!