आजच्या धावपळीच्या जगात, आपण शरीराच्या आरोग्याकडे बऱ्याचदा लक्ष देतो, पण मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष करतो. मानसिक आरोग्य चांगले असेल तरच आपण तणावाचा सामना करू शकतो, निर्णय घेऊ शकतो आणि नातेसंबंध सुदृढ ठेवू शकतो. मानसशास्त्र हे आपल्या मनाच्या कार्यपद्धतीचं शास्त्र आहे, आणि त्यातून मिळणाऱ्या काही मूलभूत सवयी रोजच्या आयुष्यात वापरल्यास मानसिक आरोग्य अधिक मजबूत होऊ शकतं. चला, अशाच काही उपयुक्त सवयी जाणून घेऊया:
१. स्वतःशी प्रामाणिक संवाद ठेवा
बहुतेक वेळा आपण इतरांशी प्रामाणिक राहण्याचा प्रयत्न करतो, पण स्वतःशीच खोटं बोलत राहतो – “मी ठीक आहे”, “हे काही मोठं नाही”, “माझा त्रास महत्त्वाचा नाही”. पण मानसिक आरोग्यासाठी सर्वात महत्त्वाचं आहे स्वतःच्या भावना ओळखणं आणि त्यांना स्वीकारणं. दररोज काही मिनिटं स्वतःला विचार करा – “माझ्या मनात नेमकं काय चाललं आहे?”, “मी सध्या कशामुळे अस्वस्थ आहे?”
स्वतःशी असं प्रामाणिकपणे संवाद साधणं ही भावनिक परिपक्वतेची खूण असते.
२. स्वतःसाठी वेळ देणे (Me-time)
दररोज थोडा वेळ स्वतःसाठी राखून ठेवणं मानसिक शांतीसाठी आवश्यक आहे. यात तुम्ही वाचन, लिहिणं, संगीत ऐकणं, निसर्गात फेरफटका मारणं, किंवा साधं शांत बसणं करू शकता. मानसशास्त्र सांगतं की “Me-time” मुळे आत्मचिंतन वाढतं आणि तणाव कमी होतो. आपल्या मेंदूला ‘रिचार्ज’ होण्यासाठी अशी शांत वेळ आवश्यक असते.
३. मनापासून ऐकण्याची सवय
आपण संवाद साधताना बऱ्याचदा उत्तर तयार करत राहतो, पण समोरच्याला खरोखर ऐकत नाही. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून, एखाद्याला मनापासून ऐकलं गेलं की त्याच्या मेंदूमध्ये oxytocin (विश्वास निर्माण करणारे हार्मोन) तयार होतात. त्यामुळे नाती बळकट होतात, आणि आपल्यात सहानुभूती वाढते.
मन:पूर्वक ऐकणं हे स्वतःच्या मानसिक आरोग्यासाठीही फायदेशीर ठरतं कारण आपण इतरांच्या भावना समजून घेतो आणि त्यांचं दडपण आपल्यावर न येता त्यांच्याशी जोडलेले राहतो.
४. ‘नाही’ म्हणण्याचा आत्मविश्वास
मनोवैज्ञानिक संशोधन सांगतं की सतत इतरांना खुश ठेवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्यांमध्ये anxiety आणि depression चं प्रमाण अधिक असतं. ‘हो’ म्हणणं आपलं कर्तव्य नाही, विशेषतः जेव्हा ते आपल्याला मानसिकरित्या थकवतं.
‘नाही’ म्हणण्याची कला आत्मसन्मान वाढवते. सुरुवातीला अडचणीचं वाटेल, पण हळूहळू आपण कुठे ‘हो’ म्हणावं आणि कुठे ‘नाही’, याचा तोल सापडतो.
५. भावनांना नाव द्या
“मी अस्वस्थ आहे” असं म्हणण्याऐवजी, “माझं मन निराश वाटतंय कारण मी अपयशी ठरलो” असं स्पष्ट बोलणं आपल्या भावना प्रक्रिया करण्यासाठी उपयोगी ठरतं. या पद्धतीला “Labeling Emotions” असं मानसशास्त्रात म्हटलं जातं.
जेव्हा आपण आपल्या भावना ओळखतो आणि त्यांना नाव देतो, तेव्हा त्या आपोआप सौम्य होतात आणि त्यांच्यावर काम करणं सोपं जातं.
६. दैनंदिन कृतज्ञता सराव
संशोधनानुसार, रोज रात्री झोपायच्या आधी फक्त ३ गोष्टी लिहा – ज्या गोष्टींसाठी तुम्ही त्या दिवशी कृतज्ञ आहात. या सरावाने आपल्या मेंदूत सकारात्मकता वाढते, serotonin आणि dopamine सारखे चांगले हार्मोन्स सक्रिय होतात आणि झोप सुधारते.
कृतज्ञता ही केवळ भावना नाही, ती एक दृष्टीकोन आहे, जी मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावते.
७. सहजता स्वीकारा – परिपूर्णतेचा अट्टहास सोडा
“माझं काम परफेक्ट व्हायला हवं”, “मी चुकायला नको”, “माझं आयुष्य इतरांसारखं दिसायला हवं” – हे सर्व विचार मानसिक थकवा निर्माण करतात. परिपूर्णतेचा अट्टहास हा anxiety आणि low self-worth चं कारण बनतो.
मानसशास्त्र सांगतं की आपण जर आपल्या चुका, अपूर्णता आणि अपयश स्वीकारले, तर मानसिक लवचिकता (resilience) वाढते. योग्य त्या चुका स्वीकारून पुढे जाणं हेच खरं आत्मबळ असतं.
मानसिक आरोग्य ही देखील एक सवय आहे, जी रोजच्या छोट्या कृतीतून घडते. मन हे शरीरासारखंच संवेदनशील असतं. ते दुखतं, थकतं, पण योग्य काळजी घेतली तर ते फुलतं, उमलतं आणि आपल्याला पुन्हा जगायला शिकवतं.
या लेखात सांगितलेल्या सवयी अमलात आणण्यासाठी फारसा वेळ लागत नाही, पण त्यांचा प्रभाव खोलवर असतो. त्यामुळे आजपासूनच आपल्या मानसिक आरोग्यासाठी काही सवयींना जागा द्या आणि आनंदी, समतोल जीवनाची वाटचाल सुरू करा.
हा लेख विद्यार्थ्यांना, काम करणाऱ्या व्यक्तींना, गृहिणींना किंवा वयस्कर व्यक्तींनाही उपयुक्त ठरू शकतो. मानसिक आरोग्य हे प्रत्येकाच्या जीवनाचा गाभा आहे – मग वय, लिंग किंवा सामाजिक स्थान काहीही असो.
धन्यवाद!