आपण रोज अनेक माहिती, बातम्या, सोशल मीडिया पोस्ट्स, व्हिडीओ, आणि संभाषणांचा भाग होतो. या सर्वांमधून काय निवडायचं आणि काय टाळायचं हे आपण बऱ्याच वेळा जाणूनबुजून ठरवत नाही. पण मानसशास्त्रीयदृष्ट्या पाहिलं, तर हे “निवडणं” आपल्या मानसिक अवस्थेवर आणि आतल्या भावना-चक्रावर आधारलेलं असतं. विशेषतः जर एखादी व्यक्ती नकारात्मक भावनांमध्ये गुंतलेली असेल—उदासीनता, चिंता, न्यूनगंड, राग, अपराधीपणा अशा भावना—तर ती व्यक्ती नकळत अशाच गोष्टी निवडते, ज्या त्या नकारात्मक भावनांना अधिकच बळकट करतात.
या लेखात आपण या मानसिक प्रक्रियेचं सखोल विश्लेषण करू आणि त्यामागे असलेली शास्त्रीय कारणं, संशोधन आणि त्यातून मिळणाऱ्या उपयोगी उपाययोजनांचा मागोवा घेऊ.
१. “Confirmation Bias” म्हणजेच पुष्टीकरणाच्या शोधात मन
मानसशास्त्रात एक अत्यंत महत्त्वाची संकल्पना आहे: Confirmation Bias. याचा अर्थ असा की, एखाद्या व्यक्तीला जो विचार आधीच मनात ठाम वाटतो, तोच विचार योग्य असल्याचं पुराव्यासारखी माहिती ती व्यक्ती शोधते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला स्वतःबद्दल “मी अयशस्वी आहे” असा विचार मनात ठाम झाला असेल, तर ती व्यक्ती बातम्या, पोस्ट्स, किंवा उदाहरणं शोधते जी हा विचार बळकट करतात—जसं की, “सर्वजण यशस्वी होतात, पण मी नाही”, “हेही माझ्याचसारखं अयशस्वी झालं”, किंवा “हे पाहा, लोकांना काही मिळत नाही” अशी माहिती.
अमेरिकन सायकोलॉजिस्ट डॉ. रेयोमंड निकरसन यांच्या संशोधनानुसार, माणूस त्याच्या मानसिक विश्वासानुसार माहिती निवडतो आणि त्याच्या विरोधातली माहिती टाळतो. त्यामुळे नकारात्मक मानसिकतेत असलेली व्यक्ती सकारात्मक माहितीपासून दूर जाते, आणि उलटपक्षी नकारात्मक गोष्टींचं वाचन अधिक करते.
२. “Mood-Congruent Processing” – भावना जशा, माहिती तशी
आपल्या मनाचा एक स्वाभाविक गुण आहे की, आपल्या सध्याच्या भावनांशी सुसंगत अशीच माहिती आपण अधिक लक्षपूर्वक पाहतो, ऐकतो किंवा लक्षात ठेवतो. याला Mood-Congruent Processing असं म्हणतात.
उदाहरणार्थ, जर आपण चिंतेच्या भावनेत असलो, तर अशाच बातम्या, लेख, किंवा अनुभवांकडे आपण अधिक आकर्षित होतो—जसं की अपघाताच्या बातम्या, वैफल्याच्या कथा, किंवा लोकांच्या दुःखद अनुभवांचे व्हिडिओ.
यावर एक अभ्यास २००१ मध्ये वायनर आणि सहयोगींनी केला, ज्यात त्यांनी आढळून दिलं की जे विद्यार्थी तणावात होते, त्यांनी इतर तणावदायक घटकांवर अधिक लक्ष दिलं आणि ती माहिती अधिक काळ लक्षात ठेवली. याचा अर्थ असा की आपल्या भावना आपली माहिती ग्रहण करण्याची पद्धत ठरवतात.
३. नकारात्मकतेला मिळणारी ‘आवड’ – डोपामिनचं मानसशास्त्र
मानवी मेंदू एक विचित्र पण वैज्ञानिकदृष्ट्या समजण्यासारखी गोष्ट करतो—तो नकारात्मक गोष्टींकडे अधिक लक्ष देतो. कारण नकारात्मक माहिती आपल्याला इशारा देते की काही धोका आहे, काहीतरी बिघडलं आहे. मेंदूचा ही भावना ‘सर्व्हायव्हल रिस्पॉन्स’ म्हणून स्वीकारतो.
पण विशेष म्हणजे, काही व्यक्ती जाणीवपूर्वक नकारात्मक गोष्टी निवडतात, कारण त्या माहितीवर प्रतिक्रिया दिल्यामुळे मेंदूत डोपामिनचं स्रव होतो – हा हॉर्मोन काही प्रमाणात सतर्कता वाढवतो आणि क्षणिक रिलीज देतो. ही सवय हळूहळू सवयीसारखी बनते आणि त्याच पद्धतीच्या गोष्टींचीच निवड होत राहते.
त्यामुळे, जर एखादी व्यक्ती वारंवार “ब्रेकअप स्टोरी”, “अयशस्वी लोकांची मुलाखत”, “समस्यांनी भरलेलं आयुष्य” अशा गोष्टी पाहत असेल, तर त्या व्यक्तीचं मन नकळत तिथे अडकतं.
४. सोशल मीडिया आणि ‘Algorithmic Traps’
आता आपल्या माहितीच्या बहुतांश निवडी सोशल मीडियाद्वारे होतात. इथे एक मोठा धोका आहे – अल्गोरिदम्स. एकदा तुम्ही नकारात्मक गोष्टींवर क्लिक केल्या की, इंस्टाग्राम, यूट्यूब, किंवा फेसबुकसारख्या प्लॅटफॉर्म्स तुम्हाला अशाच अधिक गोष्टी दाखवतात.
यामुळे एक Echo Chamber तयार होते—ज्यामध्ये तुम्हाला सतत तुमच्या आतल्या नकारात्मक विचारांना बळ देणारी माहितीच दिसते. यामुळे व्यक्तीला वाटतं की संपूर्ण जग हेच आहे आणि तिच्या भावना योग्यच आहेत.
५. याचे मानसिक परिणाम
या सतत नकारात्मक माहितीच्या सवयीमुळे पुढील समस्या उद्भवू शकतात:
- अवसाद (Depression) – सतत दुःखी, नकारात्मक माहिती बघून मूड अधिकच खचतो.
- न्यूनगंड – इतरांच्या चांगल्या गोष्टी टाळून सतत त्रासदायक गोष्टी बघणं, यामुळे स्वतःबद्दलचा आत्मविश्वास ढासळतो.
- तणाव व चिंता – आभासी जगातल्या समस्यांची अतिशयोक्ती आपल्या खऱ्या जगाशी तुलना करताना मानसिक तणाव वाढवते.
- संबंधांवर परिणाम – अशी व्यक्ती दुसऱ्यांना दोष देणारी, रागीट किंवा सतत नकारात्मक बोलणारी होऊ शकते.
६. यावर उपाय काय?
या मानसिक जाळ्यातून बाहेर पडण्यासाठी खालील उपाय उपयुक्त ठरू शकतात:
१. स्वतःच्या माहितीच्या वापरावर आत्मपरीक्षण करा
- दिवसातून एक वेळ शांतपणे विचार करा की, “मी आज काय काय वाचलं, पाहिलं, ऐकलं?”
- त्यातील नकारात्मकतेचं प्रमाण लक्षात घ्या.
२. सकारात्मक आणि तटस्थ माहितीचा सराव वाढवा
- चांगले अनुभव, प्रेरणादायी गोष्टी, सर्जनशील विचार यांच्याकडे वळा.
- माहिती वाचताना प्रश्न विचारा: “हे वाचणं मला उभारी देतंय का, की अधिकच खचवतंय?”
३. सोशल मीडिया अल्गोरिदम ‘रीसेट’ करा
- काही काळ नकारात्मक गोष्टींचा वापर थांबवा.
- नवीन, सकारात्मक कंटेंट बघायला लागल्यावर अल्गोरिदम हळूहळू बदलतो.
४. डिजिटल डिटॉक्स करा
- आठवड्यातून १-२ दिवस सोशल मीडियापासून दूर राहा.
- निसर्ग, प्रत्यक्ष संवाद, वाचन या गोष्टींना प्राधान्य द्या.
५. थेरपी किंवा मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घ्या
- जर ही सवय मनावर खूप प्रभाव टाकत असेल, तर थेरपिस्टकडून मार्गदर्शन घेणं अत्यंत उपयुक्त ठरतं.
समारोप
आपण निघणाऱ्या रस्त्यांवर स्वतःहून वळणं घेतो, पण त्या वळणांकडे नेमकं काय दिसतं, हे आपल्या मनःस्थितीवर अवलंबून असतं. आपल्या आत नकारात्मक भावना असतील, तर आपण नकळत त्यांचंच इंधन शोधत राहतो. ही प्रक्रिया थांबवायची असेल, तर माहिती निवडताना जागरूकतेचा सराव करावा लागेल.
याची सुरुवात स्वतःला विचारण्यातून होते:
“मी ही माहिती का वाचतोय? हे माझ्या मनाला उभारी देतंय की खचवतंय?”
जग बदलतं, माहिती बदलते, पण त्याकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन ठरवतो की आपण त्या माहितीचा बळी बनतो की साधक!
धन्यवाद!
नमस्कार सर तुमच्या लेखातून नेहमीच प्रेरणा मिळत असते
नमस्कार सर, मी दररोज तुमचे लेख वाचत असते, तुमच्या लेखातून मला प्रेरणा मिळते ,माझं वय 60आहे, असंख्य अडचणी आहेत आयुष्यात पण त्यावर मात करण्याचं बळ मला तुमच्या लेखातून दररोज मिळत असतं थँक्यू थँक्यू खूप खूप आभारी आहे मी तुमची