आयुष्य हे संमिश्र अनुभवांचं एक प्रवाह आहे. त्यात यशाच्या आनंदाइतकेच अपयशाचे, संकटांचे, त्रासांचे क्षणही येतात. परंतु काही वेळा जेव्हा हे अपयश आणि त्रास वारंवार येतात, तेव्हा माणूस खचतो. तो प्रयत्न करणेच बंद करतो. का? त्यामागचं मानसशास्त्र काय सांगतं? या लेखात आपण हेच अभ्यासणार आहोत.
अपयशाचा मानसिक परिणाम
सतत अपयश आणि त्रास यामुळे मानसिक थकवा (mental fatigue) निर्माण होतो. अमेरिकन सायकोलॉजिकल असोसिएशनच्या संशोधनानुसार, जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला सातत्याने अपयशाचा सामना करावा लागतो, तेव्हा तिच्या आत्ममूल्याची भावना (self-worth) कमी होते. ‘मी काहीच करू शकत नाही’, ‘माझं नशिबच खराब आहे’, ‘प्रयत्न करून काहीही उपयोग नाही’ – अशा भावना मनात रुजू लागतात.
शिकलंली असहायता (Learned Helplessness)
डॉ. मार्टिन सेलिगमन या मानसशास्त्रज्ञाने १९६७ साली केलेल्या प्रसिद्ध प्रयोगात learned helplessness ही संकल्पना मांडली. या प्रयोगात कुत्र्यांना सतत वीजेचा शॉक दिला गेला आणि शेवटी त्यांच्या शॉकपासून सुटण्याचे मार्ग दिले गेले, तरीही ते प्रयत्न करत नव्हते. कारण त्यांनी “काहीही करून फरक पडत नाही” हे शिकून घेतले होते.
माणसाचंही असंच होतं. सतत नकारात्मक अनुभव येत राहिल्यास तो प्रयत्नच करणं बंद करतो. ही एक प्रकारची आत्मसुरक्षेची मानसिक यंत्रणा असते. पुन्हा दुखावण्यापेक्षा प्रयत्न न करणे सोयीचं वाटू लागतं.
न्यूरोसायकॉलॉजिकल दृष्टीकोन
मानवाच्या मेंदूतील prefrontal cortex आणि amygdala या भागांचा अपयशाशी निगडीत प्रतिक्रियांमध्ये महत्त्वाचा वाटा असतो. सतत त्रासदायक अनुभवांनी amygdala अधिक संवेदनशील होतं. त्यामुळे भविष्यकाळातल्या संकटांचा भयंकर भास होतो. अशा स्थितीत मेंदू ‘फाईट, फ्लाईट किंवा फ्रीझ’ प्रतिसाद देतो. सतत अपयशाचा अनुभव घेतलेल्या व्यक्तीमध्ये ‘फ्रीझ’ प्रतिसाद अधिक दिसतो – म्हणजे निष्क्रिय राहणे, प्रयत्न न करणे.
सामाजिक तुलना आणि आत्मअविश्वास
मानवी मन नेहमी स्वतःची तुलना इतरांशी करत असते. समाजमाध्यमं, स्पर्धात्मक शिक्षणपद्धती आणि आर्थिक तणावामुळे ही तुलना अजूनच तीव्र होते. ‘सगळ्यांना यश मिळतं, मीच मागे पडलोय’ ही भावना अपयशाला अधिक क्लेशदायक बनवते.
त्यातून आत्मअविश्वास वाढतो. एकदा का आत्मविश्वास ढासळला, की माणूस स्वतःला कमी लेखतो. अशा वेळी पुन्हा प्रयत्न करणे म्हणजे स्वतःवरचा विश्वास पुन्हा जागवण्याची गरज – जी अनेक वेळा खूप कठीण वाटते.
“Failure Loop” – अपयशाचा दुष्चक्र
१. प्रयत्न → अपयश
२. अपयश → आत्मविश्वास कमी होणे
३. आत्मविश्वास कमी होणे → प्रयत्न कमी करणे
४. प्रयत्न कमी करणे → पुढचं अपयश
हे दुष्चक्र अनेकांच्या जीवनात सुरु होतं आणि बाहेर पडणं अवघड जातं.
मनाची थकवा आणि ‘Burnout’
मानसशास्त्रात burnout ही संकल्पना कामाच्या किंवा जीवनातील सातत्यपूर्ण तणावामुळे निर्माण होणाऱ्या मानसिक आणि भावनिक थकव्याला उद्देशून वापरली जाते. जो माणूस सतत संकटांशी झुंजतोय, त्याची इच्छाशक्ती, प्रेरणा आणि सहनशक्ती हळूहळू झिजते.
त्यातून उदासीनता, सामाजिक दूरता, आणि प्रयत्न न करण्याची वृत्ती निर्माण होते. Burnout हा फक्त कामाशी नाही, तर जीवनातील अपेक्षांशी जुळवून घेताना होणाऱ्या थकव्याशीही संबंधित असतो.
अपयशामुळे निर्माण होणारे मानसिक आजार
- डिप्रेशन (उदासी): प्रयत्नांनंतरही काही मिळत नसेल, तर निराशा वाढते. डिप्रेशनची सुरुवात होते.
- Anxiety (चिंता): पुढचं अपयश होईल या भीतीने माणूस सतत चिंतेत राहतो.
- Avoidance behavior: माणूस एखाद्या गोष्टीपासून दूर राहू लागतो, जसे की परीक्षा, नोकरीसाठी अर्ज करणं, इ.
मानसोपचार तज्ज्ञ काय सांगतात?
- Cognitive Behavioral Therapy (CBT): विचारांची जडणघडण बदलण्यावर भर. “मी काहीच करू शकत नाही” हे विचार बदलून “मी प्रयत्न करू शकतो” हे समजावून दिलं जातं.
- Resilience building: कठीण परिस्थितीचा सामना करताना अंतर्गत ताकद निर्माण करणं.
- Support Systems: सकारात्मक लोकांचा आधार, मित्रपरिवार, थेरपिस्ट, हे सारे वापरणे.
प्रयत्न पुन्हा सुरू करण्यासाठी मानसशास्त्रीय उपाय
- लहान उद्दिष्टं ठरवा: मोठ्या अपयशांमुळे खचलेला मन छोट्या यशाने हळूहळू सावरतो.
- ‘Growth Mindset’ स्वीकारा: डॉ. कारोल ड्वेक यांच्या अभ्यासानुसार, यश हे जन्मजात नसून ते मेहनतीने मिळवता येतं.
- स्वतःशी संवाद साधा: ‘मी अपयशी नाही, मी शिकतोय’ अशा सकारात्मक वाक्यांचा सराव करा.
- चुकांमधून शिकण्याची वृत्ती: अपयश म्हणजे शिकण्याची संधी मानणं.
- योग आणि ध्यान: मन शांत ठेवण्यासाठी आणि मानसिक संतुलनासाठी उपयोगी.
थोडंसं आत्मनिरीक्षण…
- मी जे प्रयत्न करत होतो, त्यात माझं नियंत्रण किती होतं?
- मी खरोखरच पूर्ण प्रयत्न केले का?
- अपयश आलं, पण मी काय शिकलो?
- आता वेगळी पद्धत वापरून मी पुन्हा प्रयत्न करू शकतो का?
हे प्रश्न स्वतःला विचारणं, ही सुधारणेची पहिली पायरी असते.
निष्कर्ष
सतत अपयश, संकट आणि त्रास माणसाला खचवतात, यात शंका नाही. परंतु मानसशास्त्र सांगतं – प्रयत्न थांबवणं म्हणजे आयुष्य थांबवणं नाही. योग्य मदत, समजूतदार दृष्टिकोन, आणि पुन्हा उभं राहण्याची तयारी असेल, तर यश पुन्हा मिळवता येऊ शकतं.
माणूस एकदा पडतो, दोनदा पडतो, पण तिसऱ्यांदा उभा राहणं हीच त्याची खरी ताकद आहे!
सूत्रवाक्य:
“सतत अपयश येतंय, म्हणून थांबू नका… कारण तुमचा पुढचा प्रयत्नच तुमचं यश असू शकतो!”
धन्यवाद!
अप्रतिम आहे सर हे सर्व खरच…..
पण मला काही मानसिक समस्या आहेत ज्या की बरेच डॉक्टर करून पण किंवा त्यांना मला सांगता पण येत नाही ह्या स्वरूपाचा मानसिक आजार आहे जो की मला.सहन होत नाही…..
घरी खूप मोठी आर्थिक अडचण असल्यामुळे , घरचे सतत कामाला जा म्हणतात पण मला काही काम करायला जमत नाहीये…..
सतत मानसिक दुखणे, दिवसातून 10 वेळा आत्महतचे विचार , अपयश, इतरांसोबत तुलना , फॅमिली ची होणारी हेळसांड हे सगळ ह्याने अपराधीपणा ची भावना , मागे राहण्याचे दुःख हे सारे सहन होत नाही🥹
यावर काही उपाय