आपण नेहमी ऐकतो की “सकारात्मक विचार करा, सगळं ठीक होईल.” परंतु हा फक्त एक मनोबल वाढवणारा सल्ला नसून यामागे ठोस मानसशास्त्रीय आणि जैवशास्त्रीय आधार आहे. संशोधनात आढळून आले आहे की जे लोक सकारात्मक दृष्टीकोन ठेवतात, त्यांची रोगप्रतिकारक शक्ती (Immune system) अधिक मजबूत असते. म्हणजेच मानसिकतेचा आपल्या शरीराच्या आरोग्यावर प्रत्यक्ष परिणाम होत असतो.
या लेखात आपण जाणून घेणार आहोत की सकारात्मक विचार आणि रोगप्रतिकारक शक्ती यांचा नेमका काय संबंध आहे, या संबंधावर केलेले काही वैज्ञानिक अभ्यास काय सांगतात आणि सकारात्मक विचारसरणी कशी विकसित करावी.
१. सकारात्मक विचार म्हणजे नेमकं काय?
सकारात्मक विचारसरणी म्हणजे प्रत्येक गोष्टीत काहीतरी चांगलं शोधण्याची वृत्ती. ही विचारपद्धती म्हणजे समस्या नाकारणं नव्हे, तर समस्यांचा स्वीकार करूनही आशावादी राहण्याची मानसिक ताकद. अशा व्यक्ती संकटांमध्येही “काय शिकता येईल?” असा विचार करतात.
सकारात्मक व्यक्ती तणावाशी (stress) चांगल्या प्रकारे सामना करू शकतात, त्यांचं resilience (पुनः उभं राहण्याची क्षमता) जास्त असतं.
२. रोगप्रतिकारक शक्ती म्हणजे काय?
रोगप्रतिकारक शक्ती म्हणजे आपल्या शरीरात असलेली एक नैसर्गिक यंत्रणा जी आपल्याला विविध रोगांपासून, बॅक्टेरिया-व्हायरसपासून वाचवते. ही यंत्रणा योग्य रीतीने काम करत असल्यास आपण लवकर आजारी पडत नाही. पण जर मानसिक तणाव किंवा नकारात्मक विचार सतत मनात राहिले, तर ही यंत्रणा कमकुवत होते.
३. सकारात्मक विचारांचा रोगप्रतिकारक शक्तीवर कसा परिणाम होतो?
i) स्ट्रेस हार्मोन कमी होतात
तणावग्रस्त लोकांच्या शरीरात ‘कोर्टिसोल’ नावाचा हार्मोन जास्त प्रमाणात स्रवतो. हा हार्मोन दीर्घकाळ टिकला, तर तो रोगप्रतिकारक पेशींवर (Immune cells) वाईट परिणाम करतो.
पण सकारात्मक विचार करणाऱ्या लोकांमध्ये कोर्टिसोलचं प्रमाण तुलनेत कमी असतं, ज्यामुळे शरीर आजारांशी अधिक चांगल्या प्रकारे लढतं.
ii) मन शांत राहिलं की शरीर कार्यक्षम राहतं
सकारात्मक मानसिकता मनात असली की झोप चांगली लागते, पचन व्यवस्थित होतं, आणि शरीरात सूज निर्माण करणारे प्रोटीन (Inflammatory Cytokines) कमी स्रवत असतात. यामुळे विविध आजार होण्याची शक्यता कमी होते.
iii) Natural Killer Cells सक्रिय राहतात
‘Natural Killer Cells’ या पेशी शरीरातील कर्करोगाच्या पेशींना नष्ट करतात. संशोधनात दिसून आलं आहे की सकारात्मक विचार करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये या पेशी अधिक सक्रिय राहतात.
४. संशोधन काय सांगते?
• University of Wisconsin–Madison (2013)
या संशोधनात असे आढळले की जे लोक आपल्या जीवनातील चांगल्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करतात, त्यांचं रोगप्रतिकारक उत्तर अधिक चांगलं असतं.
• Carnegie Mellon University (2012)
या अभ्यासात ३०० पेक्षा जास्त व्यक्तींना श्वसन संसर्गासाठी एका व्हायरसला उघडं करण्यात आलं. जे लोक आशावादी आणि सकारात्मक विचार करणारे होते, त्यांना सर्दी किंवा फ्लू होण्याची शक्यता लक्षणीयरित्या कमी होती.
• Mayo Clinic आणि Harvard Health
या संस्थांनीही स्पष्ट केलं आहे की दीर्घकाळ सकारात्मक मानसिकता ठेवल्यास हृदयविकार, मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब यांसारख्या आजारांपासून बचाव होतो.
५. सकारात्मक विचारसरणीचे मानसिक आरोग्यावर फायदे
- तणाव कमी होतो
- आत्मविश्वास वाढतो
- निर्णयक्षमता सुधारते
- नाती दृढ होतात
- दैनंदिन जीवनात अधिक समाधान अनुभवता येतं
या सर्वांचा अप्रत्यक्ष परिणाम शरीराच्या रोगप्रतिकारक शक्तीवर होतो.
६. सकारात्मक विचारांची सवय कशी लावावी?
i) कृतज्ञता (Gratitude) जोपासा
दररोज तीन गोष्टी लिहा, ज्या गोष्टींसाठी तुम्ही कृतज्ञ आहात.
ii) स्वतःशी सकारात्मक संवाद (Self-talk)
“मी हे करू शकतो”, “मी प्रयत्न करतोय” अशा वाक्यांनी स्वतःला प्रोत्साहन द्या.
iii) नकारात्मक विचारांना पर्याय द्या
जर एखादा विचार त्रासदायक वाटत असेल, तर त्याला थांबवा आणि त्याला ‘तरीही मी काय करू शकतो?’ अशा विचाराने बदलून पाहा.
iv) सकारात्मक लोकांच्या सहवासात रहा
तुमच्या आजूबाजूचे लोकही तुमच्या विचारसरणीवर प्रभाव टाकतात.
v) मायंडफुलनेस आणि मेडिटेशन
ध्यानधारणा मन शांत करतं आणि सकारात्मक दृष्टीकोन वाढवतो.
७. मराठी उदाहरण – एक छोटी गोष्ट
विनिता नावाची एक गृहिणी सतत घरच्या जबाबदाऱ्या, मुलांच्या अभ्यास आणि पैशाच्या अडचणी यामुळे तणावाखाली राहत होती. यामुळे तिला वारंवार सर्दी, थकवा आणि डोकेदुखी होत असे. डॉक्टरांनी शारीरिक त्रासांबरोबरच मानसिक आरोग्यावर लक्ष द्यायला सांगितलं.
विनिताने मेडिटेशन शिकायला सुरुवात केली, दररोज सकाळी आपल्यासाठी १५ मिनिटं वेळ काढू लागली. ती स्वतःला सकारात्मक गोष्टी सांगू लागली – “मी एक चांगली आई आहे”, “हे आव्हान मी पार करू शकते.”
हळूहळू तिचा त्रास कमी झाला. झोप सुधारली, उत्साह वाढला, आणि आजारांची वारंवारिता कमी झाली. यामुळे तिचं संपूर्ण आयुष्यच बदललं.
मानसिकता आणि शारीरिक आरोग्य यांचा अतूट संबंध आहे. नुसता औषधोपचार न करता, मनाची दिशा सकारात्मक ठेवणेही आरोग्यासाठी तितकंच महत्त्वाचं आहे.
सकारात्मक विचारांची सवय ही काही दिवसात लागू शकणारी गोष्ट नाही, पण ही सवय लावल्यास आपले मन आणि शरीर दोन्ही दीर्घकाळ निरोगी राहू शकतात.
आयुष्यात संकटं येतीलच, पण सकारात्मक दृष्टीकोन ठेवणारे लोक त्यांचा सामना अधिक प्रभावीपणे करतात. आणि म्हणूनच – सकारात्मक विचार हे सर्वोत्तम आरोग्यवर्धक टॉनिक आहे.
हा लेख मानसशास्त्रीय आणि जैवशास्त्रीय संशोधनांवर आधारित असून यातील माहिती वैद्यकीय सल्ल्याच्या जागी वापरू नये. मानसिक किंवा शारीरिक समस्येसाठी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
धन्यवाद!