आपल्यापैकी प्रत्येकाने आयुष्यात असा क्षण अनुभवलेला असतो जेव्हा आपल्याला खूप काही बोलायचं असतं, पण समोरचं कोणी ऐकतच नाही. काहीवेळा माणूस खूप वेदनेत असतो, पण त्याच्या भावना, त्याचं दुःख कोणी समजून घेत नाही. ही अवस्था फक्त एक क्षणिक अस्वस्थता नसून ती मानसिक आरोग्यावर खोल परिणाम करणारी भावना असते. कोणीतरी आपली व्यथा न ऐकणं ही खरंच खूप त्रासदायक आणि क्लेशदायक भावना असते, यामागे मानसशास्त्रीय कारणं काय आहेत, त्याचे परिणाम काय असतात आणि त्यावर उपाय काय असू शकतात, यावर आपण या लेखात सखोल चर्चा करूया.
१. व्यथा न ऐकण्यामागचं मानसशास्त्र
मानव हा एक सामाजिक प्राणी आहे. त्याच्या भावना, विचार आणि दुःख इतरांशी शेअर करण्याची नैसर्गिक गरज असते. आपली वेदना व्यक्त केली गेली, ऐकली गेली, समजून घेतली गेली, तर ती थोडी हलकी वाटते. पण जेव्हा कोणीही ती व्यथा ऐकून घेत नाही, तेव्हा ती वेदना आत खोलवर साठत जाते आणि ती एकटेपणा, निराशा आणि अस्वस्थतेच्या स्वरूपात बाहेर पडते.
Dr. Carl Rogers या प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञाने “Active Listening” चं महत्त्व अधोरेखित केलं आहे. त्यांच्या मते, व्यक्तीला समजून घेण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग म्हणजे त्याला संपूर्ण लक्ष देऊन ऐकणं. जेव्हा हे ऐकणं मिळत नाही, तेव्हा व्यक्तीला आपण नकोसे, दुर्लक्षित आणि असमर्थ वाटू लागतं.
२. व्यथा न ऐकण्याचे मानसिक परिणाम
i. एकटेपणा आणि भावनिक अलगाव (Emotional Isolation)
व्यथा न ऐकली गेल्यास, व्यक्तीला वाटतं की “कोणालाही माझ्याशी काही घेणं-देणं नाही.” अशा विचारांमुळे ती स्वतःला समाजापासून तोडून घेते, आत्ममग्न बनते आणि एक प्रकारच्या सामाजिक एकटेपणात अडकते.
ii. नैराश्य आणि चिंता (Depression and Anxiety)
आपली व्यथा, आपले दुःख कोणीही समजत नाही असं वाटणं ही नैराश्याला सुरुवात करणारी एक प्रमुख भावना असते. तसेच, अशा परिस्थितीत चिंता वाढते. मनात सतत प्रश्न फिरत राहतात – “मी चुकीचा आहे का?”, “मी इतका कमी महत्त्वाचा का?” यामुळे आत्मविश्वासही खचतो.
iii. राग आणि नैराश्यजन्य प्रतिक्रियांचा उद्रेक
व्यथा ऐकली न गेल्यास राग अनावर होतो. काही वेळा व्यक्ती तीव्र भावनिक प्रतिक्रिया देऊ लागते – कधी रडू लागते, कधी कोसळते, तर कधी पूर्णतः शांत राहून स्वतःला वेगळं ठेवते. हे ‘Suppressed Emotions’ म्हणून ओळखले जातात आणि ते शारीरिक आरोग्यावरही परिणाम करतात.
३. कुटुंबीय किंवा जवळच्या व्यक्तींकडून न ऐकले जाणं: अधिक तीव्र वेदना
आपली व्यथा जर अगदी अनोळखी व्यक्तीने ऐकली नाही, तर ती खूप काळ त्रास देत नाही. पण जेव्हा आई-वडील, जोडीदार, मित्र किंवा आपले अगदी जवळचे कोणी ऐकत नाहीत, तेव्हा त्या वेदनेची तीव्रता अधिक वाढते.
जोडीदाराला आपल्या भावनांमध्ये रस नाही, मित्र सतत विषय बदलतो, पालक आपल्या तक्रारींकडे दुर्लक्ष करतात – यामुळे व्यक्तीला जाणीव होते की “माझे दुःख महत्वाचे नाही”, आणि ही जाणीव एक खोल मानसिक जखम बनते.
४. शोध आणि संशोधन काय सांगते?
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, Harvard University च्या २०१२ च्या एका संशोधनात आढळून आलं की, जेव्हा एखादी व्यक्ती तिच्या दुःखाबद्दल खुलं बोलते आणि समोरचा ती भावना समजून घेतो, तेव्हा त्या व्यक्तीच्या मेंदूमधील Amygdala (भावनिक प्रतिक्रिया नियंत्रित करणारा भाग) कमी प्रमाणात सक्रिय राहतो. म्हणजेच, ती व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या अधिक शांत आणि स्थिर राहते.
याउलट, व्यथा व्यक्त करण्याचा प्रयत्न वारंवार अपयशी ठरल्यास, त्या व्यक्तीच्या मानसिक स्थितीत हळूहळू अस्वस्थता आणि असहाय्यता निर्माण होते. हे दीर्घकाळ सुरू राहिल्यास त्याचे परिणाम दीर्घकालीन मानसिक आजारांमध्ये होतात.
५. समाजातील ऐकण्याच्या कमतरतेमुळे निर्माण होणारी पिढी
आजच्या डिजिटल युगात, संवादाची साधनं वाढली असली तरी “ऐकणं” ही कौशल्य अजूनही दुर्मिळ होत चालली आहे. प्रत्येक जण बोलतोय, पण ऐकणारा कोणी नाही. त्यामुळे लहान वयातच अनेक मुलं ही भावना घेऊन वाढतात की “कोणीही मला समजत नाही.” ही भावना पुढे जाऊन त्यांचं मानसिक संतुलन बिघडवू शकते.
६. उपाययोजना – ऐकणं, समजणं आणि स्वीकारणं
i. Active Listening चा अवलंब करा
कधीही कोणी आपल्याशी बोलायला येतं, तेव्हा फोन बाजूला ठेवा, डोळ्यांत डोळे मिळवून ऐका, मधून मधून प्रतिसाद द्या. हे व्यक्तीला भावनिक सुरक्षिततेचं वातावरण देते.
ii. Empathy (संवेदनशीलता) वाढवा
काही वेळा आपण स्वतःला व्यक्तीच्या जागी ठेवून विचार केला, तर ती भावना जास्त समजायला मदत होते. “मी त्याच्या जागी असतो तर?” हा प्रश्न विचारून बघा.
iii. व्यावसायिक मदत घ्या
जर तुम्हाला सतत असं वाटत असेल की तुमचं कोणी ऐकत नाही, तुम्ही तुटत चाललात – तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा समुपदेशक यांच्याशी संवाद साधणं फायदेशीर ठरू शकतं.
iv. स्वतःलाही ऐका
आपली भावनिक गरज पूर्णपणे दुसऱ्यांकडून पूर्ण होईल ही अपेक्षा फार वेळा चुकीची ठरते. त्यामुळे स्वतःचं मन ऐकणं, स्वतःची काळजी घेणं आणि स्वतःला प्रेम देणं हेही खूप महत्त्वाचं आहे.
७. समारोप : ऐकणं म्हणजे फक्त कान देणं नव्हे, तर हृदय देणं
कोणीतरी आपली व्यथा ऐकत नाही, ही वेदना शब्दांत सांगणं कठीण असतं. पण ही भावना इतकी खोल असते की ती संपूर्ण मनोविश्व ढवळून टाकू शकते. आज आपल्याला फक्त बोलणाऱ्या नव्हे, तर ऐकणाऱ्या लोकांची गरज आहे.
सोपं आहे – एखाद्याचं मन ऐकून घ्या. तो शब्दशः वाचेल, पण तुम्ही त्याचा आत्मा ऐकला असेल.
आपल्याला ऐकणं जमलं, समजून घेणं जमलं, तर आपण कोणाच्यातरी आयुष्यात थोडंसं उजेड पसरवू शकतो.
Sources (संशोधन आधार):
- Rogers, C.R. (1957). The Necessary and Sufficient Conditions of Therapeutic Personality Change.
- Harvard University Psychological Research (2012) on Emotional Processing.
- Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence.
- Psychology Today articles on Emotional Neglect and Active Listening.
धन्यवाद!
एकलकोंडी टाळली जाईल..
मस्तच लेख असतात आपले..