आपण भुकेले असतो तेव्हा खातो, पण नेहमीच भूक ही खाण्यामागचं एकमेव कारण नसतं. अनेक वेळा आपण भावनिक अवस्थेमुळेही खातो – उदास असताना, तणावात असताना किंवा अगदी खूप आनंदातही. या सवयींना मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून इमोशनल ईटिंग (Emotional Eating) म्हणतात. संशोधन असं दर्शवतं की, भावनिक खाणं ही एक अतिशय सामान्य बाब आहे, पण दीर्घकाळ चालू राहिल्यास ती शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी हानिकारक ठरू शकते.
१. इमोशनल ईटिंग म्हणजे काय?
इमोशनल ईटिंग म्हणजे जेव्हा आपण आपल्या भावनिक गरजा भागवण्यासाठी खाण्यावर अवलंबून राहतो. या गरजा कोणत्याही प्रकारच्या असू शकतात — चिंता, एकटेपणा, कंटाळा, राग, दुःख, गोंधळ किंवा अस्वस्थता. खाणं हे त्या क्षणासाठी आरामदायी वाटू लागतं आणि त्यामुळे मेंदू आनंददायी केमिकल्स (जसे की डोपामीन) रिलीज करतो.
उदाहरणार्थ, परीक्षा अयशस्वी झाली की आपण आईच्या हातच्या पदार्थांमध्ये किंवा चॉकलेटमध्ये समाधान शोधतो. तणावग्रस्त दिवसानंतर गरम भात-दाल किंवा फ्राईड फूड खाण्याची इच्छा होते — हीच भावना आणि अन्न यांची नातं दर्शवते.
२. मेंदूतील रसायनांचा प्रभाव
जेव्हा आपण एखादं खाद्यपदार्थ खातो — विशेषतः साखर, चरबीयुक्त किंवा कार्बोहायड्रेट्सने भरलेलं — तेव्हा मेंदूमध्ये डोपामीन या आनंददायी रसायनाचं स्रवण होतं. यामुळे मेंदूला ‘हे खाणं सुखदायक आहे’ असा सिग्नल मिळतो.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, ही प्रक्रिया लवकरच सवय बनते. त्यामुळे मेंदू आपल्याला वारंवार असं अन्न खाण्यास उद्युक्त करतो जेणेकरून आपण त्या भावना टाळू शकू. पण या सवयीमुळे वजन वाढणं, अनियमित जेवणं, आणि पोषणाचं संतुलन बिघडणं शक्यताच वाढते.
३. नकारात्मक भावना आणि खाण्याचं नातं
चिंता आणि तणाव:
तणावग्रस्त स्थितीत शरीरात कोर्टिसोल नावाचं स्ट्रेस हार्मोन वाढतं. कोर्टिसोलमुळे शरीर ऊर्जा हवी अशी चेतावणी देतो. त्यावेळी शरीर जास्त कार्ब्स आणि साखर असलेले पदार्थ मागतो. त्यामुळे तणावात असताना आपण पिझ्झा, बर्गर, मिठाई, बिस्किट्स किंवा आईस्क्रीम यांच्याकडे वळतो.
उदासी आणि एकटेपणा:
उदास वाटत असताना लोक आपल्याला समजून घेत नाहीत असं वाटतं. या अवस्थेत कम्फर्ट फूड (Comfort Food) हे मानसिक आधार देणाऱ्या व्यक्तीच्या आठवणींसोबत जोडलेलं असतं – जसं की आईच्या हातचं अन्न. त्यामुळे आपण ते खातो आणि मानसिक शांतता मिळवायचा प्रयत्न करतो.
राग आणि नैराश्य:
राग किंवा नैराश्याच्या क्षणी काही लोक काहीच खात नाहीत, पण काहीजण खूप खातात. त्यांना खाणं म्हणजे स्वतःला शांत करणं असं वाटतं. पण ही शांतता क्षणिक असते. त्यामुळे हे वागणं एक चक्र बनून जातं.
४. सकारात्मक भावना आणि खाणं
हे फक्त नकारात्मक भावनांपुरतं मर्यादित नाही. खूप आनंद, यश, सण किंवा खास प्रसंग यांतही लोक जास्त खातात. जसं – वाढदिवस, लग्न, प्रमोशन, भेटीगाठी. त्या क्षणीही डोपामीनचं स्रवण होतं. हे खाणं म्हणजे सेलिब्रेशनचा भाग असतो.
मात्र, जर प्रत्येक आनंदाचा अर्थ ‘खाणं’ असं ठरवलं, तर नकळत आपण खाण्याच्या सवयींना भावना जोडून टाकतो. त्यामुळे भविष्यात केवळ भावनेच्या जोरावर अन्नाकडे वळण्याची सवय लागते.
५. भावनिक खाणं ओळखायचं कसं?
खऱ्या भुकेचा आणि भावनिक भुकेचा फरक समजून घेणं महत्त्वाचं आहे:
| खऱ्या भुकेचं लक्षण | भावनिक भुकेचं लक्षण |
|---|---|
| हळूहळू निर्माण होते | अचानक आणि तीव्र भूक |
| कोणतंही अन्न चालतं | विशिष्ट पदार्थांची इच्छा |
| पोट भरल्यावर थांबतो | पोट भरलं असलं तरी खाणं चालू |
| जेवल्यावर समाधान | जेवल्यावर अपराधीपणा |
६. भावनिक खाण्याचे परिणाम
- शारीरिक: वजन वाढ, पचनसंस्थेचे त्रास, मधुमेह, हृदयविकार यांची शक्यता वाढते.
- मानसिक: अपराधीपणा, आत्मविश्वास कमी होणं, आत्मप्रतिमा बिघडणं.
- सामाजिक: लोकांपासून दूर जाणं, एकटेपणा वाढवणं.
७. उपाय: भावनांवर नियंत्रण आणि खाण्याचं भान
१. भावना ओळखा आणि स्वीकारा:
स्वतःला विचारा – “मला खरंच भूक लागली आहे का?”
भावनांची ओळख करून त्यांना व्यक्त करण्याचे मार्ग शोधा – जसं की लिहिणं, बोलणं, शांत बसणं.
२. डायरी ठेवा:
कधी, काय, किती आणि कोणत्या भावनेमुळे खाल्लं हे नोंदवा. यामुळे भावनिक खाण्याची सवय कधी होते हे कळतं.
३. पर्यायी क्रिया निवडा:
तणावात किंवा एकटं वाटल्यावर खाण्याऐवजी संगीत ऐकणं, फिरायला जाणं, ध्यानधारणा करणं किंवा आवडतं काम करणं याकडे वळा.
४. हेल्दी पर्याय निवडा:
जर खाणं टाळणं शक्य नसेल, तर फळं, बदाम, सूप, लो-कार्ब स्नॅक्स यासारखे पर्याय ठेवा.
५. व्यावसायिक मदत घ्या:
जर ही सवय गंभीर स्वरूप घेत असेल, तर मानसोपचारतज्ज्ञ, आहारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशक यांची मदत घ्या.
आपल्या भावना आणि खाण्याच्या सवयी यांचं नातं अतिशय गुंतागुंतीचं आहे. भावना आल्या की लगेच खाण्याकडे वळणं ही एक किंचित समाधान देणारी पण दीर्घकालीन समस्यात्मक सवय आहे. ती ओळखणं, स्वीकारणं आणि त्यावर योग्य उपाययोजना करणं गरजेचं आहे.
अन्न हे पोषणासाठी आहे, भावना व्यवस्थापनासाठी नाही. त्यामुळे प्रत्येक वेळेस जेवणाआधी थांबा, स्वतःला विचारा – “माझं पोट भुकेलंय, की मन?”
धन्यवाद!
🙏👍🏾