आपल्या जीवनात सर्वसामान्यतः आपण हे अपेक्षित ठेवतो की कोणी तरी आपल्याला ओळखेल, कौतुक करेल, प्रोत्साहन देईल. लहानपणापासूनच आपल्या मनात ही गरज रुजलेली असते. आई-बाबांनी शाबासकी दिली, शाळेत शिक्षकांनी कौतुक केलं, मैत्रिणींनी उचलेलं नाव घेतलं, की मन भरून येतं. पण काही टप्प्यांवर हेच सगळं मिळत नाही. कोणीही आपल्या प्रयत्नांचं, मेहनतीचं किंवा सकारात्मक बदलांचं कौतुक करत नाही. अशा वेळी अनेकजण नाराज होतात, निराश होतात आणि हळूहळू मागे सरकू लागतात. पण मानसशास्त्र सांगतं – जग काहीही करोत, तुम्ही स्वतःच स्वतःसाठी सर्वोत्तम बना.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून प्रोत्साहनाची गरज
मानवाच्या वागणुकीचा अभ्यास करताना मानसशास्त्रज्ञ अब्राहम मॅसलो यांनी सांगितलेली “Hierarchy of Needs” ही संकल्पना महत्त्वाची आहे. त्यात चौथ्या पायरीवर esteem needs म्हणजेच “स्वतःचं आत्ममूल्य” आणि “इतरांकडून मिळणारा सन्मान” या गोष्टी येतात. यावरून हे स्पष्ट होतं की कौतुक आणि प्रोत्साहन या गरजा मूलभूत आहेत.
प्रोत्साहन म्हणजे फक्त एखाद्याला “शाबास!” म्हणणं नव्हे, तर त्याच्या कर्तृत्वाची दखल घेऊन त्याला पुढे जाण्यास मानसिक ऊर्जा देणं. कोणी आपल्याला प्रोत्साहन दिलं तर आपल्याला वाटतं की आपण योग्य मार्गावर आहोत. पण जेव्हा कोणी काहीच बोलत नाही, तेव्हा अनेक लोक आपल्या क्षमतेवरच शंका घेऊ लागतात.
बाह्य कौतुकाच्या प्रतीक्षेत न राहता स्वतःला दाद द्या
मानसशास्त्रीयदृष्ट्या Intrinsic Motivation म्हणजे अंतर्गत प्रेरणा ही बाह्य प्रेरणेपेक्षा (external motivation) अधिक परिणामकारक असते. जर तुम्ही केवळ इतरांच्या कौतुकासाठी, त्यांच्या दादेसाठी काही करत असाल, तर त्यांचं दुर्लक्ष तुमच्या आत्मविश्वासावर परिणाम करू शकतं. पण तुम्ही जर स्वतःला उद्देश ठेवून, स्वतःच्या आनंदासाठी काही करत असाल, तर त्यातून खूप सकारात्मक ऊर्जा मिळते.
अशा अंतर्गत प्रेरणेचा अभ्यास Self-Determination Theory (Deci & Ryan, 1985) मध्ये केला गेला आहे. यानुसार जर व्यक्तीला “autonomy” (स्वतंत्रता), “competence” (स्वत:ची क्षमता) आणि “relatedness” (संबंध जपणे) या तीन गोष्टी अनुभवायला मिळाल्या, तर ती अधिक प्रेरित आणि समाधानी राहते.
स्वतःला प्रोत्साहन देण्याचे मानसशास्त्रीय फायदे
- स्वतंत्र निर्णयक्षमता वाढते:
स्वतःच स्वतःचा पाठिंबा असल्यामुळे तुम्ही इतरांच्या मान्यतेवर अवलंबून राहत नाही. यातून decision-making ची क्षमता अधिक स्पष्ट होते. - निराशा कमी होते:
कोणी कौतुक न केल्यामुळे येणारी निराशा टळते, कारण तुमचं प्रोत्साहनाचं स्रोत तुमचं स्वतःच असतं. - तणाव कमी होतो:
सतत कौतुकाच्या प्रतीक्षेत राहणं ही एक मानसिक ताण देणारी प्रक्रिया आहे. ती टाळता आली की मन शांत राहतं. - स्वतःबद्दलचा आदर वाढतो:
जेंव्हा तुम्ही स्वतःच्या क्षमतेला ओळखता आणि स्वतःला दाद देता, तेंव्हा तुमचं self-worth आपोआप वाढतं. - प्रेरणादायी भूमिका वाढते:
तुम्ही स्वतःच्या प्रेरणेतून काम करता तेव्हा इतरांसाठीही आदर्श ठरू शकता – “हा कोणी काही म्हणाला नाही, तरीही आपलं उत्तम करत राहिला!”
कौतुकासाठी स्वतःलाच निवडा
आज अनेकदा सोशल मीडियावर प्रसिद्धी, लाईक्स, कमेंट्स, कौतुक यांच्या मागे धावणारी मानसिकता पाहायला मिळते. पण मानसशास्त्र सांगतं की अशी कौतुकाची गरज तात्पुरती असते. ती जर पुन्हा पुन्हा मिळाली नाही, तर माणूस खचू लागतो.
त्यामुळे “तुमचं तुम्ही कौतुक करा” ही सवय लावा. यासाठी काही उपयोगी मानसशास्त्रीय पद्धती:
१. सेल्फ-टॉक (Self-Talk) वापरा
स्वतःशी बोलणं ही एक अत्यंत प्रभावी मानसिक प्रक्रिया आहे. दररोज तुमच्या सकारात्मक कृतींसाठी स्वतःलाच “शाबास!” म्हणा.
उदा. – “मी आज हे चांगलं केलं, मी प्रगती करतोय, मी सक्षम आहे!”
हे Cognitive Behavioral Therapy (CBT) मध्ये वापरलं जाणारं एक तंत्र आहे, ज्यामुळे नकारात्मक विचारांवर मात करता येते.
२. स्वतःच्या प्रगतीचा मागोवा ठेवा
तुमचं काही लक्ष ठरवा – जसं की, दर आठवड्याला एका गोष्टीत सुधारणा करायची. मग त्या छोट्या प्रगतीचं स्वतः लक्षात घ्या, लिहून ठेवा.
Positive Psychology या क्षेत्रातील संशोधन सांगतं की, लहान यशांची दखल घेतल्याने मेंदूत “dopamine” नावाचा रसायन स्रवतो, जो आनंद आणि प्रेरणा देतो.
३. स्वतःसाठी बक्षीस द्या
कोणीतरी द्यावं याची वाट बघण्यापेक्षा, एखादं टप्पं गाठल्यावर स्वतःलाच एखादं गिफ्ट द्या – एक कप कॉफी, छोटंसं फिरायला जाणं, आवडता चित्रपट बघणं.
ही कृती self-reinforcement म्हणून ओळखली जाते आणि ही व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासासाठी उपयुक्त आहे.
४. तुलना टाळा
इतरांशी तुलना केल्यामुळे नेहमीच काहीतरी कमी वाटू लागतं. तुमचं आजचं ‘तुम्ही’ कालच्या ‘तुम्ही’पेक्षा किती सुधारला आहे, हे पाहणं अधिक महत्त्वाचं.
हेच Growth Mindset चं मूळ आहे – Carol Dweck यांनी विकसित केलेल्या या संकल्पनेनुसार, आपली क्षमताही मेहनतीने वाढवता येते, फक्त स्वतःवर विश्वास ठेवणं गरजेचं आहे.
५. आपल्या गरजांची स्वतः पूर्तता करा
इतरांनी दिलेलं कौतुक क्षणिक समाधान देतं, पण दीर्घकालीन समाधानासाठी आपण स्वतःच आपल्या गरजांची जबाबदारी घ्यावी लागते.
मानसशास्त्रात याला “Self-Compassion” असं म्हटलं जातं – स्वतःवर प्रेम करणं, चुका क्षम करणं आणि स्वतःला मदत करणं.
अंतिम विचार: तुमचं सर्वोत्तम व्हा – इतरांमुळे नव्हे, स्वतःसाठी
प्रोत्साहन आणि कौतुक हवं असणं ही मानवी गरज आहेच. पण जेव्हा ते मिळत नाही, तेव्हा कोसळू नका. स्वतःला प्रोत्साहन देणं ही एक ताकद आहे.
जगाने नाही मानलं, तरीही तुम्ही स्वतःला मान द्या, प्रगतीची नोंद घ्या, स्वतःचं सर्वोत्तम व्हा.
एकदा का तुमचं प्रोत्साहनाचे स्त्रोत बाहेर नव्हे तर तुमच्या आत आहेत हे उमजलं, की जगात कोणीही तुमचं काही बिघडवू शकत नाही.
“कौतुकासाठी हात जोडून उभं राहण्यापेक्षा, स्वतःला शाबासकी द्यायला शिकणं हे आत्मसन्मानाचं खरं रूप आहे!”
धन्यवाद!