“मन मोकळं होत नाही तोपर्यंत आयुष्य सुद्धा मोकळं जगता येत नाही” — ही ओळ एखाद्या खोल अर्थाने आपल्याला भिडते. आपण रोजचं आयुष्य जगतो, संवाद करतो, निर्णय घेतो, पण आपलं मन खऱ्या अर्थाने मुक्त आहे का? की आपण आतल्या भावनांचा गाठ बांधून जगतोय? मानसशास्त्र सांगतं की एखादी व्यक्ती स्वतःला व्यक्त करू शकली नाही, तर त्या व्यक्तीचं मानसिक आरोग्य हळूहळू ढासळतं. या लेखात आपण या विषयावर मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून सखोल विचार करूया.
१. मन मोकळं करणं म्हणजे काय?
“मन मोकळं करणं” म्हणजे आपल्या मनात दडलेल्या भावना, विचार, भीती, शंका, अपराधगंड, राग, दुःख किंवा आनंद कुणासमोर तरी शब्दांत व्यक्त करणं. हे शब्द कधी कागदावर उतरू शकतात, कधी एखाद्या विश्वासू व्यक्तीकडे, तर कधी एखाद्या तज्ञ मानसोपचारतज्ज्ञाकडे. मनातलं मळभ दूर केल्याशिवाय आपली मानसिक स्पष्टता आणि आयुष्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन सुदृढ होऊ शकत नाही.
२. भावना दाबून ठेवण्याचे मानसशास्त्रीय परिणाम
(अ) मानसिक आजारांना निमंत्रण
मानसोपचार तज्ज्ञांच्या मते, सतत भावना आत दाबून ठेवल्यास चिंता (Anxiety), नैराश्य (Depression), झोपेच्या समस्या, मनःस्वास्थ्य बिघडणे असे अनेक त्रास निर्माण होतात. अमेरिकन सायकॉलॉजिकल असोसिएशन (APA) च्या संशोधनानुसार, जी माणसं आपल्या भावना उघडपणे व्यक्त करत नाहीत, त्यांच्यात तणावाची पातळी जास्त असते.
(ब) आंतरव्यक्तिक नात्यांवर परिणाम
जेव्हा व्यक्ती स्वतःचे मन व्यक्त करत नाही, तेव्हा नात्यांमध्ये गोंधळ निर्माण होतो. अपेक्षा व्यक्त न करता ठेवण्याची सवय नात्यांमध्ये गैरसमज निर्माण करते आणि ताण वाढतो.
(क) शरीरावर परिणाम
भावनिक तणाव हा शारीरिक स्वरूपात दिसू लागतो. उदाहरणार्थ: डोकेदुखी, अंगदुखी, अन्ननलिकेचे विकार, उच्च रक्तदाब. ‘Psychosomatic illness’ म्हणजेच मानसिक कारणांमुळे होणारे शारीरिक आजार यामध्ये हे दिसून येतं.
३. का बऱ्याच लोकांना मन मोकळं करता येत नाही?
(अ) भीती – जज केलं जाईल की काय?
आपण जेव्हा भावना व्यक्त करतो, तेव्हा आपण इतरांच्या प्रतिक्रिया बद्दल असुरक्षित असतो. “माझ्या भावना लोकांनी हसल्या तर?” ही भीती व्यक्त होण्यावर मर्यादा आणते.
(ब) बालपणीची शिस्त
बालपणी आपल्याला शिकवलं जातं की, “रडायचं नाही,” “मुलं अश्रू गाळत नाहीत”, “मनातल्या गोष्टी कुणाला सांगू नकोस”. अशा सामाजिक व कौटुंबिक शिकवणीमुळे मोठेपणी व्यक्त होणं कठीण जातं.
(क) आत्मभानाचा अभाव
कधी कधी आपल्यालाही समजत नाही की आपल्याला काय होतंय. मनात प्रचंड विचारांचा गुंता असतो, पण शब्दांत ते मांडता येत नाही.
४. मन मोकळं करणं म्हणजे कमजोरी नाही, तर ताकद आहे
आपल्या समाजात अजूनही भावना उघडपणे बोलणं म्हणजे कमजोरी मानली जाते. पण मानसशास्त्र सांगतं की, ज्यांना स्वतःच्या भावना ओळखता आणि त्यावर बोलता येतं, तेच खऱ्या अर्थाने ‘भावनिक बुद्धिमत्ता’ (Emotional Intelligence) असलेले लोक असतात. डॉ. डॅनियल गोल्मन यांच्या संशोधनानुसार, ही बुद्धिमत्ता यशस्वी आणि समाधानी आयुष्य जगण्यासाठी अत्यंत गरजेची आहे.
५. मन मोकळं केल्याचे फायदे
(अ) आत्मशांती मिळते
भावना बोलून दाखविल्यामुळे मनावरचं ओझं हलकं होतं. शब्दांनी मन मोकळं केलं की, भीती कमी होते आणि विचार स्पष्ट होतो.
(ब) निर्णयक्षमता सुधारते
जेव्हा मनात गोंधळ नसतो, तेव्हा विचार करण्याची क्षमता वाढते आणि निर्णय अधिक योग्य घेतले जातात.
(क) नातेसंबंध दृढ होतात
मन मोकळं करणं म्हणजे संवाद वाढवणं. संवाद वाढला की नात्यांमध्ये समजूत आणि विश्वास वाढतो.
(ड) मानसिक आरोग्य सुदृढ राहतं
मानसशास्त्र सांगतं की नियमितपणे भावना व्यक्त करणे हे मानसिक आरोग्यासाठी औषधासारखे काम करते.
६. मन मोकळं करण्याचे मानसशास्त्रीय मार्ग
(१) लेखन – जर्नलिंग
रोजच्या दिवसात जे काही मनात येतं, ते कागदावर लिहिणं हा मन मोकळं करण्याचा प्रभावी मार्ग आहे. या पद्धतीला ‘Expressive Writing’ म्हणतात.
(२) एखाद्या विश्वासू व्यक्तीकडे मन मोकळं करणं
आई, मित्र, जोडीदार, किंवा कुणी विश्वासू व्यक्तीकडे मनातलं बोलल्याने खूप आधार मिळतो.
(३) मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घेणं
कधी-कधी आपल्या भावना इतक्या गुंतलेल्या असतात की त्यासाठी तज्ञाची गरज असते. थेरपी (Talk Therapy, CBT) मनातले गुंते सोडवण्यासाठी खूप उपयुक्त ठरते.
(४) कला, संगीत, ध्यान
काही व्यक्तींना आपल्या भावना चित्रकला, लेखन, संगीत किंवा ध्यानातून व्यक्त करणे सोयीचं वाटतं. हे अप्रत्यक्ष मार्ग देखील प्रभावी आहेत.
७. मनातलं दडपून ठेवण्याचं आयुष्यावर दीर्घकालीन प्रभाव
खूप वर्षांपासून दडपलेल्या भावना हळूहळू व्यक्तिमत्त्वावर परिणाम करू लागतात. आत्मविश्वास कमी होतो, नकारात्मकता वाढते, नातेसंबंध तुटतात आणि शेवटी व्यक्ती आत्ममूल्य हरवून बसते. काही प्रकरणांमध्ये हे नैराश्य, व्यसनाधीनता किंवा आत्महत्येच्या विचारांपर्यंत नेऊ शकते. म्हणून वेळेवर मन मोकळं करणं हे मानसिक आरोग्याच्या दृष्टीने अनिवार्य आहे.
८. मन मोकळं ठेवणं म्हणजे स्वतःवर प्रेम करणं
जेव्हा आपण स्वतःच्या भावना स्वीकारतो, त्यांना जागा देतो, तेव्हा आपण स्वतःवर प्रेम करतो. हेच मानसिक आरोग्याचा पाया आहे. मन मोकळं करणं म्हणजे दुसऱ्यांना दोष न देता, स्वतःच्या भावना समजून घेणं. आणि एकदा का हे जमलं, की आयुष्य अधिक सहज, हलकं आणि सुसंवादी वाटू लागतं.
“मन मोकळं होत नाही तोपर्यंत आयुष्य सुद्धा मोकळं जगता येत नाही” — ही वाक्यं केवळ एक तात्पर्य नाही, तर मानसिक आरोग्यासाठीचा मूलमंत्र आहे. आपल्या भावनांना मोकळी वाट द्या. त्यांना दडपून ठेवलं, तर त्या कोलाहलात बदलतात. पण व्यक्त केल्यात, तर त्या स्पष्टतेत रूपांतरित होतात. माणूस म्हणून आपल्या भावना, विचार, भीती – हे सगळं मोकळेपणाने स्वीकारणं आणि त्यांच्याशी मैत्री करणं, हाच खरा मानसिक आरोग्याचा विजय आहे.
धन्यवाद!