आपल्या आयुष्यात अनेकदा अडथळे, अपयश, दु:ख, भ्रमनिरास अशा नकारात्मक गोष्टींचा सामना करावा लागतो. या वेळी काही लोक पूर्णपणे खचून जातात, तर काही लोक त्यातून मार्ग शोधतात. यामागचं रहस्य असतं “आशावाद” – एक मानसिक दृष्टिकोन, जो व्यक्तीला संकटं येऊनही मार्गक्रमण करायला शिकवतो.
आशावाद म्हणजे काय?
आशावाद (Optimism) म्हणजे नुसतं “सगळं ठीक होईल” असा अंधविश्वास नव्हे. तो म्हणजे वास्तविकता स्वीकारूनही, त्यावर विश्वास ठेवून आणि त्यातून नवा मार्ग शोधण्याची मानसिकता. आशावादी व्यक्ती संकटांनाही संधी मानते. त्या व्यक्तीस परिस्थिती कितीही कठीण असली, तरी ती स्वतःच्या प्रयत्नांवर विश्वास ठेवून भविष्यात काहीतरी चांगलं घडेल, असा दृष्टिकोन ठेवते.
आशावाद आणि मानसशास्त्र
मानसशास्त्रात आशावादाला एक सकारात्मक मानसिक गुणधर्म मानलं जातं. Dr. Martin Seligman, जो “Positive Psychology” या क्षेत्राचा जनक मानला जातो, त्याने “Learned Optimism” या संकल्पनेतून हे स्पष्ट केलं की, आशावाद हा जन्मजात नसून, तो शिकता येतो. म्हणजेच, जर एखादी व्यक्ती नैराश्याच्या गर्तेत अडकली असेल, तरी ती सरावाने आणि योग्य दृष्टिकोन विकसित करून आशावादी बनू शकते.
आशावाद आणि वास्तवाचं नातं
खोटा दिलासा किंवा अंधआशावाद म्हणजे प्रत्यक्ष संकटांकडे दुर्लक्ष करून “सगळं आपोआप ठीक होईल” असं म्हणणं. पण खरा आशावाद म्हणजे वास्तवाची पूर्ण जाणीव ठेवूनसुद्धा, “हो, हे कठीण आहे. पण मी प्रयत्न करीन. याचा काही ना काही मार्ग नक्कीच सापडेल” असा विश्वास.
उदाहरणार्थ – एखादी व्यक्ती नोकरी गमावते. निराश व्यक्ती म्हणेल, “माझं काही होणार नाही.” पण आशावादी व्यक्ती म्हणेल, “हो, नोकरी गेली. पण माझ्यात कौशल्य आहे. मी पुन्हा प्रयत्न करीन.” हीच वास्तव न नाकारता सकारात्मक दिशा घेण्याची तयारी म्हणजे आशावाद.
संशोधन काय सांगतं?
- American Psychological Association (APA) च्या संशोधनानुसार, आशावादी लोकांमध्ये नैराश्य, चिंता आणि मानसिक आजारांचे प्रमाण कमी आढळते.
- Harvard School of Public Health च्या 2019 च्या अभ्यासानुसार, ज्येष्ठ नागरिकांमध्ये जास्त आशावादी असणाऱ्यांचं जीवनकाल अधिक असतो.
- University of Pennsylvania चे मानसशास्त्रज्ञ Dr. Seligman म्हणतात, “आशावादी व्यक्ती अपयशाचं कारण स्वतःमध्ये शोधत नाही, तर त्याला एक बदलता येणारा अनुभव मानते.”
आशावादाचे मानसिक फायदे
- तणाव नियंत्रण – आशावादी लोक आव्हानांना सामोरे जाताना शांत राहतात.
- स्वतःवर विश्वास – ‘मी हे करू शकतो’ ही भावना वाढीस लागते.
- संबंध सुधारणा – सकारात्मक ऊर्जा इतरांशी चांगले संबंध प्रस्थापित करते.
- निर्णय क्षमता वाढते – घाबरून थांबण्याऐवजी प्रयत्न करून मार्ग काढण्याची वृत्ती निर्माण होते.
- शारीरिक आरोग्यावर प्रभाव – अनेक संशोधनांनुसार आशावादामुळे हृदयविकार, उच्च रक्तदाब यासारख्या समस्यांमध्येही घट दिसून आली आहे.
आशावादी दृष्टिकोन विकसित कसा करावा?
१. विचारांवर लक्ष ठेवा
दैनंदिन विचार नोंदवा. नकारात्मक विचार आल्यावर स्वतःला विचार करा – “ही गोष्ट पूर्णत: खरी आहे का?” जर ती अतिशयोक्ती असेल, तर ती दूर करा आणि वास्तववादी दृष्टिकोन स्वीकारा.
२. स्वतःची स्वतःशी संवादशैली बदला
“मी काहीच करू शकत नाही” या वाक्याऐवजी, “माझ्याकडे पर्याय आहेत, मला पाहिजे तितकं शिकायचं आहे” असं बोला. अशा आत्मसंवादाने विश्वास वाढतो.
३. धन्यवादाची भावना जोपासा
दररोज कमीतकमी ३ गोष्टींची नोंद ठेवा, ज्या बद्दल तुम्ही कृतज्ञ आहात. यामुळे आपल्या आयुष्यातल्या सकारात्मक गोष्टींचं भान राहतं.
४. समस्या नव्हे तर उपाय शोधण्यावर लक्ष केंद्रित करा
जिथे अडचण आहे, तिथे उपायही असतो. परिस्थितीवर खंत न करता “आता पुढे काय करता येईल?” असा विचार करा.
५. सकारात्मक लोकांच्या सहवासात रहा
आशावादी, प्रयत्नशील, प्रेरणादायक लोकांमध्ये राहिल्याने तुमच्यावरही त्याचा सकारात्मक परिणाम होतो.
वास्तव स्वीकारण्याचे उदाहरण – “व्हिक्टर फ्रँकल”
Dr. Viktor Frankl, हे ऑस्ट्रियन न्यूरोलॉजिस्ट आणि मानसशास्त्रज्ञ, जे दुसऱ्या महायुद्धात नाझी छावणीत होते. त्यांनी “Man’s Search for Meaning” या पुस्तकात लिहिलं आहे – “संकटं येतात. यातून पळून जाऊ शकत नाही. पण यातून अर्थ शोधून जगणं हीच खरी शक्ती आहे.” त्यांनी दु:ख नाकारणं नव्हे, तर त्यातून अर्थ शोधणं आणि पुढे जाणं यावर भर दिला.
आशावाद म्हणजे हार पत्करणं नव्हे
कधी कधी लोक म्हणतात – “मी खूप आशावादी होतो, पण तरीही गोष्टी बिघडल्या.” पण हे लक्षात घ्या की, आशावाद म्हणजे यश हमखास मिळेल अशी हमी नव्हे. तो म्हणजे प्रयत्न करत राहण्याची ताकद मिळवणं. बरेच वेळा, हाच दृष्टिकोन आपल्याला अपयशातून उभं राहून पुढे जाण्यास मदत करतो.
नवा मार्ग शोधणं म्हणजे काय?
जेव्हा एक दार बंद होतं, तेव्हा दुसरं उघडतं – पण आपण त्या बंद दरवाजाकडे इतकं पाहत राहतो की, उघडलेलं दार आपल्याला दिसतच नाही.
“नवा मार्ग शोधणं” म्हणजे नवीन कौशल्य शिकणं, दुसरा दृष्टिकोन स्वीकारणं, दुसऱ्या वाटेने प्रयत्न करणं किंवा आपल्या ध्येयात थोडा बदल करणं. जो कोणी आशावादी असतो, तो नवे पर्याय, नवे दृष्टिकोन, नवे मार्ग शोधत राहतो – आणि हेच त्याच्या यशाचं कारण ठरतं.
निष्कर्ष
आशावाद म्हणजे डोळसपणे भविष्याकडे पाहणं. वास्तव नाकारून चष्मा लावणं नव्हे, तर वास्तव पाहून त्यावर विश्वास ठेवणं आणि परिस्थिती बदलण्याचा प्रयत्न करणं – ही मानसिक वृत्ती म्हणजेच खरा आशावाद.
प्रत्येक माणसाच्या आयुष्यात वाईट प्रसंग येतात, पण त्या प्रसंगांना आपण कसा प्रतिसाद देतो – ह्यावर आपलं मानसिक आरोग्य, यश आणि आनंद अवलंबून असतो. म्हणूनच आशावाद हे केवळ एक भावनिक संकल्पना नाही, तर ती एक शिकता येणारी मानसिक कौशल्य आहे. ते आत्मसात करा, वास्तवाला सामोरं जा आणि त्यातून नवा मार्ग शोधत रहा!
धन्यवाद!