आपण अनेकदा एक विचार करतो, पण कृती मात्र त्याच्या उलट करतो. उदाहरणार्थ, आरोग्याबाबत जागरूक असलेला एखादा व्यक्ती रोज जंक फूड खातो, किंवा प्रामाणिक राहण्याच्या मूल्यांची कबुली देणारी व्यक्ती वेळ पडल्यावर खोटं बोलते. ही विसंगती केवळ चारित्र्याचा दोष नाही, तर मनाच्या कार्यपद्धतीशी निगडित एक सखोल मानसशास्त्रीय समस्या आहे. मनुष्याच्या अंतर्गत जगात या विसंगतीमुळे निर्माण होणाऱ्या मानसिक प्रक्रियेला “Cognitive Dissonance” म्हणजेच “सांज्ञिक विसंगती” असे म्हटले जाते.
संज्ञा समजून घेणे: ‘Cognitive Dissonance’ म्हणजे काय?
“Cognitive Dissonance” ही संज्ञा प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ Leon Festinger यांनी 1957 साली मांडली. यानुसार, जेव्हा एखाद्याच्या विचारसरणीत, मूल्यांमध्ये आणि कृतीत विरोधाभास असतो, तेव्हा मनात अस्वस्थता, तणाव, अपराधभाव किंवा गोंधळाची भावना निर्माण होते. ही अस्वस्थता काहीशी अशी असते की माणूस ती दूर करण्यासाठी काही ना काही उपाय शोधू लागतो – मग तो कृती बदलण्याचा असो, विचार बदलण्याचा असो, किंवा स्वतःलाच समजावण्याचा असो.
उदाहरणातून समजावून घेऊ
कल्पना करा की तुम्ही पर्यावरणप्रेमी आहात. तुम्ही मानता की प्लास्टिकचा वापर करणे चुकीचे आहे. पण तरीही, वेळेअभावी तुम्ही दररोज प्लास्टिकच्या पाण्याच्या बाटल्या वापरता. येथे तुमच्या विचारांमध्ये (प्लास्टिक वाईट आहे) आणि कृतीमध्ये (प्लास्टिक वापरणे) विसंगती आहे. या विसंगतीमुळे मनात अस्वस्थता निर्माण होते. या अस्वस्थतेला कमी करण्यासाठी तुम्ही म्हणता, “मी फक्त क्वचितच वापरतो”, “सध्या दुसरा पर्याय नाही”, किंवा “मी इतर वेळेस झाडं लावतो, त्यामुळे तितकं वाईट नाही” – ही समजूत घालणे म्हणजेच Cognitive Dissonance चं व्यवस्थापन.
या विसंगतीमुळे मनावर काय परिणाम होतो?
१. मानसिक तणाव
आपल्या विश्वासांशी विसंगत कृती करताना मनात सूक्ष्म तणाव निर्माण होतो. दीर्घकाळ हेच घडत राहिल्यास हा तणाव anxiety, guilt किंवा depression मध्ये परिवर्तित होऊ शकतो.
२. स्वत:विषयी शंका
आपण जे मानतो, त्यानुसार वागू शकत नाही, याची जाणीव झाली की आत्मप्रतिमा डळमळू लागते. “मी खरा कोण आहे?” हा प्रश्न त्रासदायक ठरतो.
३. मूल्यप्रणालीत बदल
कधी कधी अस्वस्थतेपासून सुटका मिळवण्यासाठी माणूस आपलेच मूल्य बदलतो. जसे, “सगळेच लोक थोडं फार खोटं बोलतात” – असा विचार करून स्वतःची चूक मान्य न करता तिला उचित ठरवतो.
मन ही अस्वस्थता दूर कशी करते?
Leon Festinger च्या सिद्धांतानुसार, मन खालील तीन पद्धतीने ही विसंगती कमी करण्याचा प्रयत्न करते:
१. विचार बदलणे
माणूस आपल्या विचारात बदल करून स्वतःची कृती योग्य ठरवतो. उदाहरणार्थ, “खोटं बोलणं वाईट असतं” या विश्वासाऐवजी “कधीकधी खोटं बोलणं गरजेचं असतं” असं समजावून घेतो.
२. कृतीत बदल करणे
विचारांशी सुसंगत कृती करायचा प्रयत्न करतो. उदाहरणार्थ, जर पर्यावरणाचं महत्त्व पटत असेल तर प्लास्टिकचा वापर बंद करतो.
३. समर्थन किंवा कारणं शोधणे
स्वतःच्या कृतीला उचित ठरवण्यासाठी विविध कारणं देतो – “दुसरा कोणताही उपाय नव्हता”, “समोरच्याला दुखवायचं नव्हतं”, इत्यादी.
संशोधन काय सांगतं?
📌 Stanford Experiment (1959):
Festinger आणि Carlsmith यांनी एक प्रयोग केला. सहभागींना कंटाळवाणा आणि निरर्थक काम दिलं आणि नंतर काहींना १ डॉलर आणि काहींना २० डॉलर देऊन सांगितलं की, त्यांनी दुसऱ्यांना हे काम खूप मजेशीर वाटलं असं सांगावं. ज्यांना फक्त १ डॉलर मिळाले होते, त्यांनी नंतर हे काम स्वतःलाही खूप मजेशीर वाटलं, असं सांगितलं – कारण १ डॉलरसाठी खोटं बोलल्याचं कारण पुरेसं नव्हतं, म्हणून त्यांनी मनात विचारच बदलून टाकले.
📌 Aronson & Mills (1959):
या प्रयोगात जे विद्यार्थी एखाद्या गटात सामील होण्यासाठी जास्त अपमान सहन करतात, ते त्या गटाला अधिक महत्त्व देतात – कारण त्यांनी जे सहन केलं, ते योग्य असल्याचं स्वतःलाच समजवावं लागतं.
दैनंदिन जीवनातील परिणाम
- नातेसंबंधात विसंवाद:
जेव्हा आपण जोडीदारावर प्रेम करतो असं म्हणतो पण वेळ देत नाही, तेव्हा अशा विसंगतीमुळे संबंधांमध्ये तणाव निर्माण होतो. - कार्यक्षेत्रातील गोंधळ:
स्वत:ला प्रामाणिक समजणारा व्यक्ती ऑफिसमध्ये वेळेवर न पोहोचल्यास त्याला अपराधभाव सतावतो – जो कामावर परिणाम करू शकतो. - पालकत्वात दुटप्पीपणा:
पालक स्वतः मोबाईल सतत वापरत असूनही मुलांना बंदी घालतात, तेव्हा विश्वासार्हता गमावतात.
ही विसंगती ओळखायची कशी?
- “माझं मन शांत नाही” असं वारंवार वाटणं
- एखाद्या कृतीनंतर अपराधी वाटणं
- “मी स्वतःलाच समजावतो आहे” असं जाणवणं
- मनात सतत “पण…” चालू असणं
उपाय आणि मानसिक संतुलन साधण्यासाठी उपाययोजना
✅ स्वतःशी प्रामाणिक राहा:
विचार आणि कृती यांचं ताळमेळ राखण्यासाठी नेहमी आपल्या मूल्यांची स्पष्टता ठेवा.
✅ मूल्यं आणि कृतीत साम्य आणा:
जे आपण मानतो त्यानुसार वागण्याचा सतत प्रयत्न करा. जिथे शक्य नसेल तिथे विचारांवर पुनर्विचार करा.
✅ स्वत:ला दोष न देता सुधारणा करा:
गिल्ट निर्माण करून घेण्याऐवजी स्वतःवर प्रेम करत मनोवृत्ती बदला.
✅ Mindfulness चा सराव करा:
वर्तमान क्षणात राहून निर्णय घेण्याची क्षमता वाढवा. विचार आणि कृती एकत्र राहण्यासाठी हे अत्यंत फायदेशीर आहे.
मानवाच्या विचारसरणी आणि कृती यामधील विसंगती ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. मात्र ती दीर्घकाळ टिकल्यास मानसिक अस्वस्थतेचे रूप धारण करू शकते. त्यामुळे स्वतःच्या विचारांशी प्रामाणिक राहून कृतीत बदल करण्याचा प्रयत्न करावा. अशा प्रकारची मानसिक सजगता ही मानसिक आरोग्याचा मूलभूत पाया आहे.
धन्यवाद!