आपण अनेकदा ऐकतो – “नुसतं बोलून नाही चालत, करून दाखवावं लागतं!” ही फक्त म्हण नाही, तर मानवी मानसशास्त्राशी आणि यशस्वी जीवन जगण्याच्या मूलभूत तत्वांशी निगडित असलेली एक महत्त्वाची शिकवण आहे. बोलणं हे अपेक्षांचं आणि स्वप्नांचं प्रतीक असतं, तर कृती म्हणजे त्या स्वप्नांना वास्तवात उतरवण्याची प्रक्रिया.
या लेखात आपण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून ‘करून दाखवण्याचं’ महत्त्व समजावून घेणार आहोत. केवळ बोलण्यामध्ये आणि प्रत्यक्ष कृतीमध्ये मेंदू, भावना, सवयी आणि आत्मप्रेरणा यांचा कसा फरक असतो, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करू.
१. बोलणं विरुद्ध कृती – मेंदूचा दृष्टीकोन
Neurological Research नुसार, जेव्हा एखादी व्यक्ती एखादं मोठं ध्येय बोलून मांडते, तेव्हा मेंदूमध्ये dopamine नामक न्यूरोट्रान्समीटर निर्माण होतो. Dopamine आपल्याला आनंदाची भावना देतो, म्हणूनच आपण एखादं ध्येय घोषित केल्यावर लगेचच “काहीतरी झालंय” असं वाटतं. पण ही भावना तात्पुरती असते.
दुसरीकडे, कृती केली की त्याचा मेंदूवर खोल परिणाम होतो. प्रत्येक छोटं पाऊल आत्मविश्वास वाढवतं आणि मेंदूला नवीन न्यूरल पथ (Neural Pathways) तयार करायला भाग पाडतं. यालाच Neuroplasticity म्हणतात – म्हणजे कृतीमधून स्वतःला बदलण्याची क्षमता.
२. केवळ बोलण्यामुळे निर्माण होणारा धोका
जेव्हा आपण सतत एखादं ध्येय बोलत राहतो – “मी व्यायाम सुरू करणार”, “मी नक्की नोकरी बदलणार”, “मी पुढच्या महिन्यात savings सुरू करणार” – तेव्हा मेंदूला चुकीचा संकेत मिळतो की आपण काहीतरी यशस्वी केलंय. याला “illusion of progress” असं म्हणतात. हे एक मानसिक जाळं आहे.
Stanford University मधील संशोधनानुसार, सतत केवळ बोलणाऱ्यांना कृतीसाठी लागणारी उर्जा कमी मिळते, कारण त्यांनी बोलूनच ती उर्जा खर्च केली असते. परिणामी, अशी व्यक्ती ‘wishful thinking’ मध्ये अडकते आणि कृतीच्या टप्प्यावर आलं की आळस, भीती, किंवा टाळाटाळ दिसून येते.
३. कृतीतून तयार होणारा आत्मविश्वास
आत्मविश्वास हा केवळ विचारांवर नव्हे तर कृतींवर आधारलेला असतो. जेव्हा तुम्ही एखादी गोष्ट प्रत्यक्ष करता – अगदी छोटीशी का असेना – तेव्हा तुमचं मन “मी हे करू शकतो/शकते” असा ठाम विचार बनवू लागतं.
उदाहरणार्थ, जर कोणी दररोज फक्त १५ मिनिटांचा व्यायाम सुरू करतो, तर त्याचा मानसिक आरोग्यावरसुद्धा सकारात्मक परिणाम होतो. शरीर आणि मन यामध्ये जोड असते. एक चांगली कृती दुसऱ्या चांगल्या कृतीसाठी प्रेरणा बनते.
४. कारणं – लोक फक्त बोलतात, पण कृती करत नाहीत
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून खालील कारणांमुळे अनेक लोक बोलतात, पण प्रत्यक्ष काही करत नाहीत:
- भीती – अपयशाची भीती, लोक काय म्हणतील याची भीती.
- परिपूर्णतेची अपेक्षा – “सगळं परफेक्ट झालं की सुरुवात करेन.”
- आळस किंवा विलंब प्रवृत्ती (Procrastination) – “उद्या करतो”, “मूड नाही”.
- सवयींचा अभाव – क्रियाशील राहण्याची मानसिक सवय नसणे.
- सततची तुलना – इतरांनी किती पुढे गेलंय हे पाहून स्वतःचं स्वप्नच कमी वाटू लागतं.
५. मानसशास्त्रीय उपाय – बोलणं थांबवा, कृती सुरू करा
१. SMART Goals ठरवा
मानसशास्त्रज्ञ म्हणतात की ध्येय ठरवताना ते Specific, Measurable, Achievable, Relevant आणि Time-bound असावं. उदा. “मी रोज १० मिनिटं ध्यान करणार” हे स्पष्ट ध्येय आहे, “माझं मन शांत करायचंय” हे धूसर आहे.
२. Micro Habits स्वीकारा
वृद्धिंगत मानसिक बदलासाठी एकाच वेळी मोठं लक्ष्य गाठण्याऐवजी छोट्या सवयी अंगीकारा. James Clear च्या ‘Atomic Habits’ या पुस्तकात असं म्हटलं आहे की, दररोज १% सुधारणा केली तरी एक वर्षात ३७% सुधारणा होऊ शकते.
३. Action Tracker वापरा
दैनंदिन कृतींची नोंद ठेवा. केवळ बोलून गेलेल्या गोष्टींची नोंद ठेवा आणि त्या पूर्ण झाल्या का, हे पाहा. अशा प्रकारे स्वतःला जबाबदार धरण्याची सवय लागते.
४. Social Media वर घोषित न करता, प्रत्यक्षात कृती करा
Psychological studies सांगतात की एखादं लक्ष्य जाहीर केल्यावर (जसं सोशल मीडियावर पोस्ट करणं), मेंदूला यशस्वीतेचा आभास होतो, पण कृतीची गरज कमी भासते. म्हणून, कृती करा आणि मगच त्याबद्दल बोला.
६. प्रेरणादायी उदाहरण
कल्पना करा एक व्यक्ती दररोज सांगतो – “मी पुस्तक लिहिणार.” त्याला कौतुक मिळतं, प्रोत्साहन मिळतं. पण तो लिहीत नाही. आणि दुसरीकडे, एक व्यक्ती दररोज ५० शब्द लिहितो – कुणाला सांगितलं नाही, पण महिन्याभरात त्याचं एक छोटे पुस्तक तयार होतं.
कृती करणारा माणूस हळूहळू यशस्वी होतो. त्याला बाह्य प्रोत्साहनाची गरज नसते, कारण कृती हीच त्याची प्रेरणा बनते.
७. निष्कर्ष: कृतीतच जीवन बदलण्याची शक्ती असते
‘नुसतं बोलून नाही तर करून दाखवा’ ही म्हण म्हणजे एक मानसिक मंत्र आहे. या मंत्रात अशी शक्ती आहे की तुमचं आयुष्य पूर्णपणे बदलू शकतं. फक्त बोलणं तुमचं भविष्य बदलू शकत नाही. परंतु, दररोजची एक कृती – ती लहान असली तरी – तुमचं भविष्य घडवू शकते.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून कृती हीच तुमची खरी ओळख बनवते. बोलणं हे फक्त इच्छा व्यक्त करतं, पण कृती हे त्या इच्छांना आकार देतं. त्यामुळे, पुढच्या वेळेस काही बोलण्याचा मोह झाला, तेव्हा स्वतःला विचारा – “मी आज काय केलं?” कारण, आयुष्यात ‘काय बोललात?’ यापेक्षा ‘काय केलंत?’ हेच लक्षात ठरतं.
- कृतीशून्य बोलणं म्हणजे मनाचं रिकामेपण.
- कृतीतून तयार होणारी सवय म्हणजे मनाच्या शक्तीचा वापर.
- कृती करणारा माणूसच आत्मविश्वासू आणि यशस्वी ठरतो.
धन्यवाद!
खूप प्रेरणादायी लेख आहे…. धन्यवाद सर.