शब्दांच्या पलीकडची भाषा | मानसशास्त्र कथा.

मुंबईच्या एका गजबजलेल्या उपनगरात, एका जुन्या चाळीत अथर्व राहायचा. चाळीशी पार केलेला अथर्व, एक शांत आणि मितभाषी माणूस होता. तो एका प्रिंटिंग प्रेसमध्ये काम करत असे, जिथे तो दिवसभर शब्दांशी खेळायचा, त्यांची जुळवाजुळव करायचा. पण त्याच्या आयुष्यात एक अशी व्यक्ती होती, जिच्याशी तो कधीच शब्दांत बोलू शकला नाही – त्याची लहान बहीण सायली.

सायली जन्मापासूनच मूकबधीर (Deaf and Mute) होती. तिला ऐकू येत नव्हते आणि ती बोलूही शकत नव्हती. अथर्वला आठवतं, लहानपणी त्याला सायलीशी कसं बोलावं हे कधीच कळलं नाही. तो तिला खेळायला बोलवायचा, पण ती फक्त त्याच्याकडे पाहायची आणि हसायची. हळूहळू अथर्वने तिच्याशी बोलण्याचा प्रयत्न करणं सोडून दिलं. त्याला वाटायचं की त्यांच्यात संवादाची भिंत आहे, जी कधीच तोडता येणार नाही.

त्यांच्या आई-वडिलांनी सायलीला सांकेतिक भाषा (Sign language) शिकवण्याचा खूप प्रयत्न केला, पण अथर्वला त्यात कधीच रस वाटला नाही. त्याला वाटलं की ती एक वेगळीच दुनिया आहे, जिथे तो कधीच जाऊ शकणार नाही. तो सायलीपासून दूर राहायला लागला. तिला काही लागल्यास तो नेहाला किंवा आईला सांगायचा, पण स्वतः कधी थेट तिच्याशी बोलला नाही.

सायली शांत राहायची, पण तिचे डोळे खूप काही बोलायचे. अथर्वला ती नेहमी त्याच्याकडे एकटक पाहताना दिसायची, जणू काही ती त्याच्याकडून काहीतरी अपेक्षा करत होती. पण अथर्वने नेहमीच तिच्याकडे दुर्लक्ष केलं. त्याला स्वतःचाच राग यायचा की तो तिच्याशी संवाद साधू शकत नाही. त्याच्या मनात एक प्रकारचा अपराधीपणा होता, जो त्याला सतत पोखरत होता.

एकदा अथर्व प्रिंटिंग प्रेसमध्ये एका पुस्तकावर काम करत होता. ते पुस्तक संकेतिक भाषेच्या मूलभूत गोष्टीं (Basics of Sign Language) बद्दल होतं. त्याला त्यातील चित्रे आणि खुणा पाहून कुतूहल वाटलं. त्याने नकळत काही खुणा समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. त्याच दिवशी सायली त्याच्या जवळ आली आणि तिच्या डोळ्यात काहीतरी सांगण्याचा प्रयत्न करत होती. अथर्वला वाटलं की तिला काहीतरी हवंय, पण त्याला समजलं नाही.

अथर्वने दुसऱ्या दिवशी प्रेसमध्ये त्या पुस्तकातलं एक पान सायलीला दाखवलं. त्यात ‘मी तुझी काळजी घेईन’ या वाक्याची सांकेतिक खूण होती. सायलीने ते पाहिलं आणि तिच्या डोळ्यात एक चमक आली. तिने लगेच ती खूण करून अथर्वला दाखवली. अथर्वला धक्काच बसला. त्याला पहिल्यांदाच सायलीशी संवाद साधता आला होता, शब्दांशिवाय.

त्या दिवसापासून अथर्वने सांकेतिक भाषा शिकायला सुरुवात केली. सुरुवातीला त्याला खूप कठीण वाटले, पण सायली त्याला मदत करायची. ती त्याला धीर द्यायची, चुका सुधारून द्यायची. जसजसा अथर्व सांकेतिक भाषा शिकू लागला, तसतसा त्यांच्यातील भिंत कोसळू लागली. तो सायलीशी गप्पा मारू लागला, तिचे विचार ऐकू लागला. त्याला कळलं की सायली खूप काही बोलू इच्छिते, तिच्या मनात अनेक भावना आहेत, पण तिला व्यक्त होता येत नव्हतं.

सायलीने त्याला तिच्या स्वप्नांबद्दल सांगितलं, तिला चित्रकला शिकायची होती. अथर्वने तिला लगेच चित्रकला शिकवणीला लावले. सायली आनंदाने चित्रे काढू लागली. तिच्या चित्रांमध्ये तिने तिच्या भावना व्यक्त केल्या, तिच्या मनातले रंग दाखवले. अथर्वला जाणवलं की सायली फक्त ‘मूकबधीर’ नव्हती, ती एक संपूर्ण व्यक्ती होती, जिच्याकडे जगाला देण्यासाठी खूप काही होतं.

आज अथर्व आणि सायली एकमेकांचे सर्वात चांगले मित्र होते. त्यांना आता शब्दांची गरज नव्हती. त्यांचे संवाद सांकेतिक भाषेतून, डोळ्यांतून आणि स्पर्शातून व्हायचे. अथर्वला समजलं होतं की भाषा म्हणजे फक्त शब्द नाहीत, तर ती भावना व्यक्त करण्याचं एक साधन आहे. त्याने केवळ सांकेतिक भाषा शिकली नव्हती, तर त्याने शब्दांच्या पलीकडची भाषाही शिकली होती – जी प्रेम, सहानुभूती आणि समजुतीची होती.

धन्यवाद!