मानसिक समस्यांसाठी मदत घेणे का गरजेचे आहे? समुपदेशन कसे काम करते?

आजच्या धकाधकीच्या जीवनशैलीत मानसिक आरोग्य ही एक गंभीर आणि आवश्यक बाब बनली आहे. जसे शरीर आजारी पडल्यावर आपण डॉक्टरांकडे जातो, तसेच मन आजारी पडल्यावर ‘समुपदेशक’, ‘सायकोलॉजिस्ट’ किंवा ‘सायकोथेरपिस्ट’ यांच्याकडे मदतीसाठी जाणे हेही तितकेच गरजेचे आहे. परंतु, अनेक वेळा मानसिक आरोग्याविषयी समाजात अजूनही गैरसमज आणि भीती असते. त्यामुळे लोकांना समुपदेशन किंवा मानसोपचार घेणे म्हणजे कमजोरी समजले जाते. याच गैरसमजुती दूर करून, आपण या लेखात पाहणार आहोत की मानसिक समस्यांसाठी मदत घेणे का आवश्यक आहे आणि समुपदेशन (counseling) कसे काम करते.

---

मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?

मानसिक आरोग्य म्हणजे केवळ मानसिक आजार नसणे एवढेच नव्हे. तर, आपल्या भावना, विचारसरणी, वर्तन, तणाव हाताळण्याची क्षमता, नातेसंबंधातील स्थैर्य आणि जीवनाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन हे सारे मिळून मानसिक आरोग्य तयार होते. मानसिक आरोग्य चांगले असणे म्हणजे माणूस कामकाजात यशस्वी, भावनिकदृष्ट्या स्थिर आणि सामाजिक नात्यांमध्ये संतुलित असतो.

---

मानसिक समस्या का होतात?

मानसिक समस्या अनेक कारणांनी होऊ शकतात –

• दीर्घकाळ चालणारा ताण-तणाव
• शारीरिक आजार, अपघात, हार्मोनल बदल
• नातेसंबंधातील संघर्ष, घटस्फोट, गमावलेली व्यक्ती
• बालपणीचा शारीरिक अथवा मानसिक त्रास
• आर्थिक अडचणी, बेरोजगारी
• न्यूरोकेमिकल बिघाड (dopamine, serotonin इत्यादींचा असंतुलन)
• अनुवंशिकता

---

मानसिक समस्यांकडे दुर्लक्ष केल्यास काय होते?

1. समस्या अधिक वाढते – सुरुवातीला लहान वाटणारी चिंता पुढे नैराश्यात रूपांतर होऊ शकते.
2. शारीरिक परिणाम – झोप न लागणे, अपचन, थकवा, हृदयाचे विकार, त्वचाविकार.
3. नातेसंबंध बिघडतात – चिडचिडेपणा, कमी संवाद, सामाजिक अलिप्तता.
4. आत्महत्येचा धोका – दीर्घ काळ अवसादात राहणाऱ्यांमध्ये आत्महत्येचा धोका वाढतो.
5. नशेची सवय – काही लोक मानसिक वेदना झाकण्यासाठी दारू, सिगारेट, ड्रग्स याकडे वळतात.

---

मदत घेण्यास अडथळे कोणते?

• “माझं काहीच बिघडलं नाही” ही मानसिकता
• समाजाचा दबाव आणि stigma
• गैरसमज – समुपदेशन म्हणजे वेडेपणाची लक्षणं
• स्वतःच्या भावना ओळखण्यात अडचण
• योग्य व्यावसायिकाचा अभाव किंवा खर्चाची चिंता

---

समुपदेशन म्हणजे काय?

समुपदेशन म्हणजे एक व्यावसायिक व संरक्षित संवाद, जिथे प्रशिक्षित समुपदेशक व्यक्ती आपल्या भावनिक समस्या समजून घेतो, त्यावर विचार करायला लावतो, मार्गदर्शन करतो आणि coping strategies शिकवतो.

---

समुपदेशन कसे काम करते?

1. Active Listening (सक्रिय ऐकणे):

समुपदेशक आपले बोलणे खंडित न करता, कोणताही judgment न करता ऐकतो. त्यामुळे व्यक्तीला बोलायला मोकळेपणा मिळतो.

2. Reflection आणि Reframing:

समुपदेशक आपल्या विचारांचे आरसे दाखवतो आणि त्यातील नकारात्मक patterns ओळखून सकारात्मक अर्थ लावण्यास मदत करतो.

3. Emotional Catharsis:

भावना मोकळ्या केल्याने मनावरचा भार हलका होतो. समुपदेशन हा सुरक्षित भावनिक मोकळेपणाचा मार्ग असतो.

4. Cognitive Behavioral Therapy (CBT):

ही एक लोकप्रिय थेरपी आहे जिथे नकारात्मक विचार ओळखून ते बदलण्यास शिकवले जाते. उदाहरणार्थ, “मी कमीपणाचा आहे” या विचाराऐवजी “मी प्रयत्न करतो, माझ्यात ताकद आहे” हा विचार रुजवला जातो.

5. Goal Setting आणि Problem Solving:

समुपदेशक तुमच्या समस्यांचा खोल अभ्यास करून त्यावर उपाय शोधण्यात मदत करतो. लहान-लहान उद्दिष्टांद्वारे मानसिक सुधारणा घडवून आणली जाते.

6. Relaxation Techniques:

ध्यानधारणा, श्वसनाचे व्यायाम, Progressive Muscle Relaxation इत्यादींमुळे मनःशांती मिळते.

---

समुपदेशनचे प्रकार

1. Individual Counseling: एका व्यक्तीसाठी, खासगी थेरपी
2. Couple Counseling: पती-पत्नी किंवा जोडीदारांमध्ये संवाद सुधारण्यासाठी
3. Family Therapy: संपूर्ण कुटुंबासाठी
4. Group Therapy: एकाच समस्येच्या अनेक लोकांची थेरपी
5. Child Counseling: मुलांचे वर्तन, अभ्यास किंवा सामाजिक अडचणी
6. Career Counseling: योग्य करिअर निवडण्यासाठी

---

समुपदेशन घेतल्याचे फायदे

• मानसिक स्पष्टता आणि भावनात्मक स्थैर्य
• स्वतःच्या भावना ओळखण्याची क्षमता वाढते
• नातेसंबंध सुधारतात
• निर्णय घेण्यात मदत
• आत्मविश्वास वाढतो
• ताण-तणाव कमी होतो
• दीर्घकालीन मानसिक विकारांची शक्यता कमी होते

---

संशोधन काय सांगते?

• WHO च्या २०२१ च्या अहवालानुसार, जगात दर ४ पैकी १ व्यक्तीला आयुष्यात कधी ना कधी मानसिक समस्या येते.
• अमेरिकेतील एका अभ्यासानुसार (American Psychological Association), CBT (Cognitive Behavioral Therapy) ७०-८०% रुग्णांमध्ये सकारात्मक परिणाम देते.
• भारतात National Mental Health Survey (2016) नुसार, देशातील सुमारे १५% प्रौढांना कोणत्या ना कोणत्या प्रकारचा मानसिक त्रास जाणवतो. परंतु फक्त १०% लोकच थेरपी घेतात.

---

मानसिक मदत मागणे म्हणजे काय?

“It’s okay to not be okay.”

मानसिक मदत मागणे म्हणजे कमजोरी नव्हे. ती तर मानसिक परिपक्वतेची, शहाणपणाची आणि आत्मपरीक्षणाची खूण आहे. जर आपण स्वतःला योग्य मार्गावर आणू शकत नसू, तर मदत मागणे हे सर्वात शहाणपणाचं पाऊल ठरतं.

आजच्या मानसिकदृष्ट्या गुंतागुंतीच्या जगात, आपले मानसिक आरोग्य जपणे हे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच त्यासाठी योग्य वेळी मदत घेणेही गरजेचे आहे. समुपदेशन ही अशी प्रक्रिया आहे जिथे आपण आपल्या मनाच्या खोल भागाशी संपर्क साधतो, त्याला समजून घेतो आणि त्यात सकारात्मक बदल घडवून आणतो. कोणतीही समस्या लहान अथवा मोठी नसते — ती ‘आपल्यासाठी’ महत्त्वाची असते, आणि म्हणूनच त्या प्रत्येक समस्येसाठी मदत घेणे आवश्यक असते.

---

“जगायला हवंय, तर स्वतःला समजून घ्या… आणि गरज भासलीच, तर मानसिक मदतीची हिंमत करा!”