“मन ज्याचे, जीवन त्याचे” – ही एक छोटीशी ओळ आपल्याला खूप मोठा अर्थ सांगून जाते. आपल्या मेंदूतील विचार हेच आपल्या कृती, भावना आणि संपूर्ण जीवनाचे दिग्दर्शक असतात. म्हणूनच जेव्हा विचार सकारात्मक असतात, तेव्हा आपलं आयुष्य अधिक आरोग्यदायी, आनंददायी आणि समाधानकारक होते. पण सकारात्मक विचार म्हणजे नक्की काय? आणि ते वाढवण्यासाठी काय करायला हवे? या लेखातून आपण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून याचा सखोल अभ्यास करू.
सकारात्मक विचार म्हणजे काय?
सकारात्मक विचार म्हणजे जीवनातील समस्या, अडचणी, अपयश याकडे निराश न होता आशावादाने पाहणे. म्हणजेच “हे शक्य आहे”, “मी प्रयत्न करीन”, “हेही काळ जाईल” असे विचार मनात ठेवणे. हे केवळ स्वप्नाळूपण नव्हे, तर समस्या स्वीकारून त्यातून मार्ग शोधण्याची मानसिकता होय.
मानसशास्त्रीय संशोधन काय सांगते?
- मार्टिन सेलिगमनचे (Martin Seligman) संशोधन
‘पॉझिटिव्ह सायकॉलॉजी’चे जनक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सेलिगमन यांनी सांगितले की सकारात्मक विचारांमुळे व्यक्ती अधिक समाधानी, सामाजिकदृष्ट्या चांगले जुळवून घेणारी आणि कार्यक्षम असते. त्यांच्या ‘Learned Optimism’ या पुस्तकात सांगितले आहे की आशावाद ही शिकता येणारी गोष्ट आहे. - बारबरा फ्रेडरिकसन (Barbara Fredrickson) – ब्रॉडन अॅण्ड बिल्ड थिअरी
या थिअरीनुसार, सकारात्मक भावना (आनंद, कृतज्ञता, प्रेम) आपली मनाची व्याप्ती वाढवतात आणि त्यामुळे व्यक्तीचे मानसिक बळ, सामाजिक संबंध आणि आरोग्य सुधारते. - शरीरावर होणारे परिणाम
सकारात्मक विचार करणाऱ्यांचे हृदयाचे आरोग्य चांगले असते, तणावाचे पातळी कमी असते, प्रतिकारशक्ती जास्त असते. २०१० साली अमेरिकन हार्ट असोसिएशनने केलेल्या एका अभ्यासात हे स्पष्ट झाले की सकारात्मक मानसिकतेमुळे हृदयरोगाचा धोका कमी होतो.
सकारात्मक विचारांचे जीवनावर होणारे परिणाम
१. तणावावर नियंत्रण
सकारात्मक विचार आपल्याला तणावपूर्ण परिस्थितीतही संतुलनात राहण्यास मदत करतात. एखाद्या अपयशानंतर नकारात्मक व्यक्ती स्वतःला दोष देतात, तर सकारात्मक व्यक्ती त्यातून शिकण्याचा प्रयत्न करतात.
२. आत्मविश्वास वाढतो
सकारात्मक विचार स्वतःबद्दल चांगले विचार करण्यास प्रवृत्त करतात. “मी हे करू शकतो”, “माझ्यात क्षमता आहे” असे विचार मनात रुजल्याने आत्मविश्वास वाढतो.
३. मानसिक आरोग्य सुधारते
निराशा, चिंता, नैराश्य हे मुख्यतः नकारात्मक विचारांचे परिणाम असतात. पण जेव्हा विचार सकारात्मक असतात, तेव्हा मेंदूत ‘सेरोटोनिन’ आणि ‘डोपामिन’ यासारखे आनंददायी हार्मोन्स स्रवतात.
४. नातेसंबंध सुधारतात
सकारात्मक दृष्टिकोन असलेली माणसे इतरांच्या चुका लवकर माफ करतात, त्यांच्याशी सहानुभूतीने बोलतात आणि त्यामुळे संबंध टिकून राहतात.
५. निर्णयक्षमता व कृतीत अचूकता
जेव्हा मन नकारात्मक विचारांनी भरलेलं नसतं, तेव्हा आपण शांतपणे विचार करून निर्णय घेऊ शकतो. सकारात्मक विचार आपल्याला संधी ओळखण्याची क्षमता देतात.
सकारात्मक विचार कसे वाढवावे?
१. स्वतःशी सकारात्मक संवाद ठेवा
“मी आळशी आहे”, “माझं काही चांगलं होणार नाही” असे आत्मनिगेटिव्ह संवाद मनावर परिणाम करतात. त्याऐवजी, “मी शिकतो आहे”, “मी प्रयत्न करतो आहे” असे विधान करा.
२. कृतज्ञता व्यक्त करा
दररोज ३ गोष्टी लिहा ज्या बद्दल तुम्ही आभारी आहात. कृतज्ञता व्यक्त केल्याने मन सकारात्मक गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करतं. यामुळे नैराश्याची तीव्रता देखील कमी होते.
३. सकारात्मक लोकांच्या सहवासात रहा
तुमच्या भोवतालच्या लोकांचा तुमच्या विचारांवर खूप प्रभाव असतो. म्हणून नेहमी प्रेरणादायी, समाधानशीर विचार करणाऱ्या व्यक्तींशी स्नेह ठेवा.
४. ध्यान आणि श्वसनाचे सराव करा
मन सतत विचारांनी भरलेले असते. ध्यान केल्याने विचारांवर नियंत्रण मिळतं. सकारात्मक विचार रुजण्यासाठी अंतर्मुख होणे आवश्यक आहे.
५. आपल्या चुका स्वीकारा आणि पुढे जा
चुका म्हणजे अपयश नसून शिकण्याची संधी आहे. त्या टाळण्याऐवजी, “मी यापासून काय शिकलो?” असा विचार करा.
६. पॉझिटिव्ह फीड – सकारात्मक साहित्य वाचणे
रोज काही वेळ प्रेरणादायी लेख, पुस्तकं, उद्धरणं वाचा. यामुळे आपल्या विचारप्रवाहात सकारात्मकता येते.
सकारात्मकतेच्या आड येणाऱ्या अडथळ्यांवर मात कशी करावी?
- निराशाजनक बातम्या / सोशल मीडिया
सतत नकारात्मक गोष्टी वाचणं किंवा ऐकणं यामुळे मानसिकता दुखावते. यासाठी मीडिया वापरण्याची सवय मर्यादित करा. - निराशा निर्माण करणारे अनुभव
अशा अनुभवांकडे “ही एक पायरी आहे” या दृष्टिकोनातून पाहा. काही वेळा मन शांत ठेवण्यासाठी मानसोपचार तज्ज्ञांची मदतही घ्यावी. - स्वतःशी तुलना
इतरांशी स्वतःची तुलना करणं हे नकारात्मक विचारांचे मूळ कारण असते. यापेक्षा “आज मी कालपेक्षा थोडा अधिक शिकलो का?” हा प्रश्न अधिक उपयोगी.
सकारात्मक विचार म्हणजे फक्त मनात आनंदी राहण्याचा प्रयत्न नाही, तर जीवनाला एक वेगळी दिशा देण्याची मानसिक ताकद आहे. विज्ञान, मानसशास्त्र आणि व्यक्तिगत अनुभव हे सिद्ध करतात की जेव्हा विचार आशावादी असतात, तेव्हा माणूस केवळ स्वतःच नाही तर समाजासाठीही उपयुक्त ठरतो.
म्हणूनच, विचार बदला – आयुष्य बदलेल!
जर तुम्हाला सकारात्मक विचारांची सवय लावायची असेल, तर दररोज सकाळी ५ मिनिटं ‘स्वतःशी सकारात्मक संवाद’, ५ मिनिटं ‘कृतज्ञतेचे लिखाण’ आणि ५ मिनिटं ‘ध्यान’ यासाठी काढा. हे तुमच्या मानसिकतेत आश्चर्यकारक बदल घडवून आणेल.
- Seligman, M. E. P. (2006). Learned Optimism.
- Fredrickson, B. (2001). The Role of Positive Emotions in Positive Psychology.
- Harvard Health Publishing (2019). Positive thinking: Stop negative self-talk to reduce stress.
धन्यवाद!
खुप पॉझिटिव्ह वाटले…