Perspective) आपल्या जीवनात अनेक क्षण येतात – काही सुखद, काही दुखद, काही विसरायला हवेत, तर काही कायम लक्षात ठेवावेतसे. पण मानसिक आरोग्याच्या दृष्टीने सर्वात महत्त्वाची गोष्ट ही असते – ‘प्रत्येक क्षणाचा स्वीकार’. कारण प्रत्येक क्षण, जसा आहे तसा, आपल्याला शिकवतो, घडवतो आणि पुढे घेऊन जातो. या लेखात आपण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून जाणून घेऊ की, प्रत्येक क्षणाचा स्वीकार करणे का गरजेचे आहे आणि त्याचे मानसिक फायदे काय असतात.
स्वीकार म्हणजे काय?
मानसशास्त्रात “स्वीकार” (Acceptance) हा एक महत्त्वाचा संकल्पना आहे. Acceptance and Commitment Therapy (ACT) या आधुनिक थेरपीचा मूळ पाया हाच असतो. स्वीकार म्हणजे प्रतिकूलतेलाही तटस्थ भावनेने सामोरे जाणे, म्हणजेच ‘जसे आहे तसे स्वीकारणे’. याचा अर्थ हा नाही की आपण बदलाचा प्रयत्न करू नये, तर तो बदल हा राग, अपराधीपणा किंवा निषेधातून न करता, शांतपणे आणि सकारात्मक दृष्टीने करावा.
प्रत्येक क्षणाला विरोध का केला जातो?
- अपेक्षांच्या ओझ्यामुळे
आपल्याला एखाद्या क्षणात काय घडायला हवे होते याची एक प्रतिमा डोक्यात असते. जेव्हा वास्तव त्या अपेक्षांशी जुळत नाही, तेव्हा आपण अस्वस्थ होतो. - गेल्या अनुभवांचा प्रभाव
पूर्वीचे वाईट अनुभव आपल्याला आत्ताचा क्षणही तसाच असणार असे वाटू लागते, त्यामुळे नकारात्मकतेकडे झुकते. - भविष्यातील भीती
सध्याच्या क्षणाचा स्वीकार न करता आपण सतत ‘पुढे काय होईल’ या विचारात राहतो, जे चिंता वाढवते.
स्वीकाराचे मानसिक फायदे :
- तणावात लक्षणीय घट
जेव्हा आपण घटनांशी झुंजणे थांबवतो आणि त्यांचा स्वीकार करतो, तेव्हा आपोआप मन हलके होते. Acceptance आपल्या sympathetic nervous system ला शांत करते, जे तणावाशी संबंधित असते. - मनाची स्थिरता आणि आत्मनियंत्रण
क्षणाचा स्वीकार म्हणजे स्वतःला सुस्पष्टपणे बघण्याची तयारी. त्यामुळे आपण भावनिक पातळीवर अधिक समजूतदार होतो. - वाढलेली सर्जनशीलता आणि समस्या सोडवण्याची ताकद
जेव्हा मन अडकलेले नसते, तेव्हा नवीन मार्ग सुचतात. Acceptance आपल्याला पर्यायांची दारे उघडण्यास मदत करते.
“स्वीकारा” हे सुचवणारे मानसशास्त्रीय संशोधन :
- Hayes et al. (1999) – ACT Therapy
ACT मध्ये “स्वीकार” ही एक प्रमुख तांत्रिक पद्धत आहे. त्यांच्या संशोधनानुसार, जे रुग्ण आपल्या वेदना किंवा चिंतेचा स्वीकार करतात, ते लवकर सुधारतात. - Kabat-Zinn (1990) – Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR)
जॉन काबात-झिन यांचा अभ्यास म्हणतो की, सध्याच्या क्षणाचे संपूर्ण भान ठेवून जगणे (Mindfulness) म्हणजेच Acceptance. त्यामुळे चिंता, नैराश्य, PTSD यासारखे विकार बरे होतात. - Brene Brown – Vulnerability आणि Acceptance
ब्रेने ब्राउन यांचे संशोधन दाखवते की जे लोक स्वतःच्या अपूर्णतेचा स्वीकार करतात, ते अधिक दयाळू, प्रेमळ आणि मानसिकदृष्ट्या बळकट असतात.
स्वीकार न केल्यास होणारे दुष्परिणाम :
- सतत द्विधा मनस्थिती
आपण जर ज्या गोष्टी टळल्या नाहीत त्यांच्याशी सतत झुंजत राहिलो, तर मन सुसंगत निर्णय घेण्यास अकार्यक्षम होते. - दीर्घकाळची चिंता आणि नैराश्य
क्षणाचा स्वीकार न केल्याने मन भूतकाळात अडकते किंवा भविष्याच्या भीतीने झाकले जाते. यातून नैराश्य आणि चिंता वाढते. - संबंधांतील ताण
आपल्यात असणारा नकारात्मकता इतरांवर नकारात्मक परिणाम करते.
प्रत्येक क्षण स्वीकारण्याचे मार्ग :
- मनात येणाऱ्या भावना ओळखा
राग, भीती, असुरक्षितता – कोणत्याही भावना आल्या तरी त्यांचं मूल्यांकन न करता त्या तशाच स्वीकारा. - ‘होऊ दे’ असा दृष्टिकोन ठेवा
‘हे असं का झालं?’ याऐवजी ‘हे झालं, आता पुढे काय?’ असा विचार करा. - ध्यान (Meditation) आणि Mindfulness सराव
ध्यानामुळे तुम्ही आताच्या क्षणाशी जोडले जाता. त्यामुळे मन भूतकाळ किंवा भविष्याकडे वाहून जात नाही. - स्वतःशी दयाळूपणा ठेवा (Self-Compassion)
प्रत्येक क्षण आपल्याला शिकवतो. चुकीचे निर्णय हेही शिकण्याचा भाग असतात, हे लक्षात ठेवा.
एक छोटा दृष्टांत – क्षणाचा स्वीकार बदल घडवतो
सोनाली नावाची एक तरुणी ऑफिसमध्ये एक महत्त्वाची प्रेझेंटेशन देते. अपेक्षेप्रमाणे प्रतिसाद मिळत नाही. ती खूप उदास होते. सुरुवातीला ती स्वतःला दोष देते, यावर विचार करत राहते. मात्र, एका ध्यान सत्रानंतर तिला जाणवतं की त्या क्षणाचा स्वीकार केल्याशिवाय ती पुढे जाऊ शकत नाही.
ती त्या अनुभवाकडे शिकवण म्हणून पाहते. पुढच्यावेळी ती जास्त तयारी करते. तिचं आत्मविश्वास परत येतो. नकारात्मक क्षण स्वीकारल्यानंतर तिचं आयुष्यच बदलतं.
“प्रत्येक क्षणाचा स्वीकार करा, कारण तो तुम्हाला पुढे घेऊन जातो” – ही केवळ एक प्रेरणादायी ओळ नाही, तर मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत प्रभावी उपाय आहे. जीवनातील प्रत्येक क्षण, जरी कठीण वाटत असला तरी, त्यात एक संधी दडलेली असते. तो क्षण जसा आहे तसा स्वीकारणे, म्हणजे स्वतःच्या जीवनाशी प्रामाणिक असणे.
वास्तवाला नाकारून आपण वेळ, ऊर्जा आणि मानसिक शांती गमावतो. स्वीकार केल्याने आपण जास्त लवचिक, समजूतदार आणि सकारात्मक बनतो. त्यामुळे, प्रत्येक क्षणात एक नवा धडा, एक नवा टप्पा आणि एक नवीन संधी आहे. फक्त त्याला ‘हो’ म्हणण्याची तयारी ठेवा.
“Acceptance is not resignation. It is recognizing that there’s more power in moving with life than against it.” – Tara Brach
(स्वीकार म्हणजे शरणागती नव्हे, तर जीवनासोबत चालण्याची ताकद आहे.)
धन्यवाद!
एकदम छान लेख आहे