“माणूस म्हणजे भावनांचा सागर” असे म्हणणे चुकीचे ठरणार नाही. आनंद, दुःख, राग, भीती, प्रेम, चिंता, अपराधीपणा अशा अनेक भावना आपल्याला दररोज अनुभवाव्या लागतात. हे सर्व अनुभव माणसाच्या मानसिक आरोग्यावर तसेच त्याच्या निर्णयक्षमतेवर परिणाम करतात. मानसशास्त्र सांगते की, जो व्यक्ती आपल्या भावनांवर नियंत्रण ठेवू शकतो, तोच आपले जीवन अधिक चांगल्या प्रकारे हाताळू शकतो. त्यामुळेच “भावनांवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे जीवनावर नियंत्रण ठेवणे” ही संकल्पना आजच्या घडीला अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
भावना म्हणजे काय?
भावना म्हणजे एक प्रकारची मनोवैज्ञानिक प्रतिक्रिया असते जी कोणत्याही घटनेला, व्यक्तीला, किंवा परिस्थितीला उत्तर देताना निर्माण होते. या भावनांचा उगम मेंदूतील ‘लिंबिक सिस्टीम’ या भागात होतो, विशेषतः ‘ॲमिगडाला’ नावाच्या भागात. भावना ही अतिशय नैसर्गिक आणि माणसाच्या वर्तनाला चालना देणारी असते. पण, भावनांच्या आहारी गेलेला माणूस योग्य निर्णय घेऊ शकत नाही, हे देखील सत्य आहे.
भावनांवर नियंत्रण का आवश्यक आहे?
भावनांवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे त्या दाबून टाकणे नव्हे, तर त्या समजून घेत योग्य पद्धतीने व्यक्त करणे. संशोधनानुसार, ज्या व्यक्ती आपल्या भावना योग्यरित्या हाताळू शकतात, त्या व्यक्ती अधिक समाधानी, यशस्वी आणि संतुलित जीवन जगतात. Daniel Goleman या मानसशास्त्रज्ञाने आपल्या ‘Emotional Intelligence’ या ग्रंथात म्हटले आहे की, EQ (Emotional Quotient) IQ पेक्षा जास्त महत्त्वाचा ठरतो, कारण तो आपल्याला लोकांशी योग्य संवाद साधण्यास, संबंध टिकवून ठेवण्यास व स्वतःचा आत्मसंयम टिकवण्यासाठी मदत करतो.
भावनांवर नियंत्रण न ठेवल्यास काय परिणाम होतो?
- तणाव व चिंता वाढते – एखादी घटना वारंवार मनात येत राहिल्यास त्यातून तणाव आणि चिंता उत्पन्न होऊ शकते.
- नात्यांमध्ये बिघाड होतो – रागाच्या भरात बोललेले कठोर शब्द एखाद्या चांगल्या नात्याची अखेर करू शकतात.
- निर्णय क्षमतेवर परिणाम – अत्याधिक भावनिक असलेल्या अवस्थेत घेतलेले निर्णय अनेक वेळा चुकीचे ठरतात.
- शारीरिक आजार – दीर्घकालीन मानसिक असंतुलनामुळे उच्च रक्तदाब, झोपेचे विकार, हृदयविकार असे आजार होण्याची शक्यता वाढते.
भावनांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी मानसशास्त्रीय उपाय
1. स्वतःच्या भावना ओळखणे (Self-awareness)
भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याचा पहिला टप्पा म्हणजे त्या भावना नेमक्या काय आहेत, हे ओळखणे. उदाहरणार्थ, तुम्ही दुखी आहात की रागावलेले, की गोंधळलेले – हे समजणे आवश्यक आहे.
2. भावनांचे निरीक्षण करणे (Emotional tracking)
दररोजच्या दिनचर्येमध्ये भावना कुठल्या घटनांमुळे बदलतात हे निरीक्षण करून एक ‘जर्नल’ लिहिणे उपयुक्त ठरते. यातून भावना नियंत्रित करण्याचे पॅटर्न लक्षात येतात.
3. श्वसन आणि ध्यानधारणा (Breathing and Meditation)
शांतपणे दीर्घ श्वास घेणे, ध्यानधारणा करणे यामुळे मेंदूच्या भावनात्मक केंद्रावर नियंत्रण मिळते. Mindfulness-based Stress Reduction (MBSR) ही तंत्रे वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध असून त्याचा उपयोग भावनिक संतुलन साधण्यासाठी केला जातो.
4. सकारात्मक आत्मसंवाद (Positive self-talk)
“माझ्याकडून हे शक्य आहे”, “मी शांत राहीन” अशा वाक्यांचा मनात सतत उच्चार केल्यास आत्मनियंत्रणात मदत होते. Cognitive Behavioral Therapy (CBT) मध्ये हा दृष्टिकोन फार महत्त्वाचा मानला जातो.
5. व्यायाम आणि झोपेचे नियोजन
शरीराला विश्रांती मिळाल्यास मनही शांत राहते. व्यायामामुळे endorphins नावाचे ‘feel-good hormones’ स्रवतात, जे भावनिक स्थिरतेला मदत करतात.
संशोधन काय सांगते?
Stanford University येथील संशोधनानुसार, ज्या लोकांनी आपला राग व्यक्त न करता शांतपणे हाताळला, त्यांनी दीर्घकालीन वैयक्तिक नातेसंबंध अधिक चांगले टिकवून ठेवले.
Harvard Medical School च्या एका अभ्यासात असेही आढळले की, नियमित ध्यानधारणा करणाऱ्या व्यक्तींच्या मेंदूमध्ये भावनिक भाग अधिक स्थिर आणि सशक्त असतो.
तसेच American Psychological Association (APA) ने म्हटले आहे की, “Emotion Regulation is the key skill for psychological resilience.”
एका छोट्या कथेतून समजून घेऊया
अमोल आणि प्रशांत हे दोन मित्र एका कंपनीत एकाच पदावर काम करत होते. एक दिवस बॉसने प्रशांतच्या प्रेझेंटेशनचे कौतुक केले आणि अमोलच्या चुकीकडे लक्ष वेधले. अमोल रागाच्या भरात लगेच बॉसवर उत्तरफेक केली. दुसऱ्या दिवशी त्याला नोटीस मिळाली.
प्रशांतने मात्र त्याच प्रसंगात संयम ठेवत आपली चूक लक्षात घेतली आणि पुढील आठवड्यात एक चांगले सादरीकरण करून आपल्या चुका सुधारल्या. काही महिन्यांनी प्रशांतला प्रमोशन मिळाले, तर अमोल अजूनही मानसिक असंतुलनात होता.
ही गोष्ट आपल्याला शिकवते की, भावनांवर तात्काळ नियंत्रण ठेवता आलं, तर परिस्थितीवर विजय मिळवता येतो.
निष्कर्ष
भावना म्हणजे ऊर्जा आहे. ही ऊर्जा योग्य मार्गाने व्यक्त केली, तर ती आपल्याला उन्नतीकडे घेऊन जाते. पण जर ती अनियंत्रित झाली, तर नातेसंबंध, करिअर आणि आरोग्यावर त्याचे नकारात्मक परिणाम होतात. म्हणूनच, भावनांवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे केवळ मानसिक संतुलन नव्हे, तर संपूर्ण जीवनावर नियंत्रण ठेवण्यासारखे आहे.
शेवटची आठवण
भावना तुमच्या हातात आहेत, त्या तुमच्यावर राज्य करू नयेत. त्यांना ओळखा, स्वीकारा आणि योग्य मार्गाने व्यक्त करा. कारण, जो स्वतःच्या भावनांवर विजय मिळवतो, तोच खऱ्या अर्थाने जीवनावर विजय मिळवतो.
धन्यवाद!
फारच सुंदर