मानवी जीवनात बदल अपरिहार्य आहे. बदल हे जीवनाचे लक्षण आहे, पण अनेकदा हा बदल कठीण वाटतो, कारण आपण स्वतःला जसं आहोत तसं स्वीकारतच नाही. बहुतेक वेळा आपली स्वतःबद्दलची प्रतिमा, समाजाची अपेक्षा आणि अपयशाची भीती या सगळ्यांमुळे आपण स्वतःपासूनच दूर जातो. मानसशास्त्र सांगतं की “स्वतःचा स्वीकार हा बदलाचा पहिला टप्पा आहे.” कारण जोपर्यंत आपण स्वतःची खरी ओळख, आपले दोष आणि गुणधर्म समजून घेत नाही, तोपर्यंत बदल फक्त वरवरचा राहतो.
स्वतःला स्वीकारणं म्हणजे काय?
स्वतःला स्वीकारणं म्हणजे फक्त आपले गुण ओळखणं नव्हे, तर आपल्या कमतरतांनाही समजून घेणं. ही प्रक्रिया म्हणजे “Self-Acceptance”. याचा अर्थ, “माझ्यात काही त्रुटी आहेत, मी कधी चुकतो, कधी अपयशी होतो, पण तरीसुद्धा मी एक माणूस म्हणून स्वीकारार्ह आहे.”
अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ Carl Rogers यांनी हे स्पष्ट केलं की, “The curious paradox is that when I accept myself just as I am, then I can change.” म्हणजेच, जेव्हा आपण आपल्यातील दोष, भय, कमकुवतपणा, आणि संकोच नाकारत नाही, तेव्हा आपल्यात सकारात्मक बदल घडण्यास सुरुवात होते.
स्वतःला नाकारण्याचे दुष्परिणाम
जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वतःला सतत कमी लेखते, किंवा “मी अपयशी आहे”, “माझ्यात काही विशेष नाही” अशा नकारात्मक विचारांमध्ये गुरफटते, तेव्हा तिचं आत्मभान ढासळतं. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की:
- Low self-acceptance असलेल्या व्यक्तींमध्ये anxiety, depression, आणि relationship conflicts अधिक प्रमाणात दिसतात.
- अशा व्यक्ती इतरांची सतत मान्यता शोधतात आणि स्वतःच्या मूल्यावर शंका घेतात.
- बदलाची सुरुवात करतानाच आत्मविश्वासाच्या अभावामुळे त्या मध्येच थांबतात.
2011 मध्ये अमेरिकेतील Journal of Counseling Psychology मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, self-acceptance and mindfulness हे घटक मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी महत्त्वाचे मानले जातात.
बदलाची सुरुवात “स्वतःला समजून घेणं” या टप्प्यापासून
बदल होण्यासाठी अनेकजण बाह्य घटकांवर लक्ष केंद्रित करतात — जसं की नवीन सवयी, नवे उद्दिष्ट, किंवा यशस्वी व्यक्तींचं अनुकरण. पण जर मनातच “मी चांगला नाही”, “मी लायक नाही” अशी भावना असेल, तर तो बदल दीर्घकाळ टिकणार नाही.
स्वतःला समजून घेणं म्हणजे introspection — म्हणजेच अंतर्मुख होऊन स्वतःला विचारणं:
- मला नक्की काय वाटतं?
- मी कुठे कमी पडतो?
- मी कोणत्या गोष्टींसाठी स्वतःला दोष देतो?
हे प्रश्न स्वतःला प्रामाणिकपणे विचारल्यावर आपल्या मनात बदलाचा विचार रुजतो. आणि तो बदल बाहेरून लादलेला नसतो, तर आतून उगम पावलेला असतो.
Acceptance म्हणजे सुट्टी नाही, ती आहे सुरुवात
काही लोकांना वाटतं की स्वतःला स्वीकारणं म्हणजे आळशीपणाचं समर्थन करणं किंवा दोष न बदलण्याचं कारण शोधणं. पण ते चुकीचं आहे.
स्वतःचा स्वीकार म्हणजे ‘आपण जसे आहोत, तसंच राहू’ हा हट्ट नव्हे, तर ‘आता मी जसा आहे, त्याची जबाबदारी मी स्वीकारतो’ हे ठाम विधान असतं.
उदाहरणार्थ, जर एखाद्याला राग अनावर होतो, तर तो जर सतत स्वतःवर टीका करत राहिला, तर त्याला तो राग कधी कमी होणार नाही. पण तो म्हणाला, “हो, मला राग येतो आणि त्याचे परिणाम वाईट होतात. आता मला हळूहळू ते नियंत्रणात घ्यायचं आहे.” हे म्हणणं म्हणजे स्वतःचा स्वीकार आणि पुढच्या बदलाची तयारी.
Acceptance-based therapy
मनोरोगशास्त्रात “Acceptance and Commitment Therapy (ACT)” ही एक प्रभावी पद्धत आहे.
ACT नुसार, स्वतःच्या नकारात्मक भावना, त्रासदायक विचार, आणि शारीरिक वेदना नाकारण्यापेक्षा त्यांचं अस्तित्व स्वीकारून त्यातून योग्य कृती करावी, हा मुख्य दृष्टिकोन आहे.
ACT च्या पायऱ्या:
- स्वतःच्या आतल्या भावनांना नाकारू नका.
- त्या भावना आल्या तरी, आपण आपल्या मूल्यमापनावर आधारित कृती करत राहाव्यात.
- दीर्घकालीन उद्दिष्टांवर लक्ष केंद्रित करावं.
स्वतःचा स्वीकार करून बदल घडवणाऱ्या कथा
- किरणचा अनुभव:
किरण एका मल्टिनॅशनल कंपनीत काम करत होता. तो सतत परफॉर्मन्सबद्दल चिंतेत असे. “मी इतरांसारखा स्मार्ट नाही”, ही भावना त्याला आतून पोखरत होती. एक दिवस त्याने स्वतःचा स्वीकार करायचं ठरवलं. त्याने आपल्या कम्युनिकेशन स्किल्सवर काम करायला सुरुवात केली, वरिष्ठांशी संवाद साधला आणि आत्मविश्वास वाढवण्यावर लक्ष दिलं. काही महिन्यांत तो लीड रोलमध्ये पोहोचला. - मीनाचा प्रवास:
मीनाला तिच्या शरीराकडे बघण्याचा दृष्टिकोन नेहमी नकारात्मक होता. ती स्वतःला “अपरिपूर्ण” मानायची. पण जेव्हा तिने एका कार्यशाळेमध्ये self-love चं महत्त्व समजून घेतलं, तेव्हा तिने तिचं शरीर, तिच्या गरजा आणि तिच्या भावना यांचं कौतुक करायला शिकलं. परिणामी, ती फिटनेसच्या वाटेवर गेली, पण दोष झाकण्यासाठी नाही, तर स्वतःच्या आनंदासाठी.
स्वतःला स्वीकारण्यासाठी काही मानसशास्त्रीय उपाय
- स्वतःशी प्रामाणिक संवाद साधा:
दररोज थोडा वेळ स्वतःबरोबर बसा. काय वाटतंय, याचा शोध घ्या. - आपल्या चुकांवर दया दाखवा:
Self-compassion म्हणजे स्वतःवर प्रेम करण्याची सवय. आपणही एक माणूस आहोत, चुकतं, शिकतो हे स्वीकारा. - तुलनाचं जाळं टाळा:
इतरांशी तुलना करणं म्हणजे स्वतःला नाकारण्याचा मार्ग. प्रत्येकाचं वेळापत्रक वेगळं असतं. - आपल्या मूल्यांवर केंद्रित रहा:
समाज, ट्रेंड्स, सोशल मीडिया काय सांगतो, यापेक्षा “माझ्यासाठी काय योग्य आहे?” हा विचार करा.
बदल घडवायचा असेल, तर त्याची खरी सुरुवात स्वतःच्या आत होते. आत्मस्वीकृती हीच त्या बदलाची पहिली पायरी आहे.
“माझं अस्तित्व मला मान्य आहे, मी चुकतो पण शिकतो, आणि मी बदलू शकतो” या आत्ममूल्यांवर आधारित मानसिकता आपल्याला आत्मविश्वास, शांती आणि एक सकारात्मक जीवन देऊ शकते.
कारण शेवटी, “जो स्वतःवर प्रेम करू शकतो, तोच जगात खऱ्या अर्थाने बदल घडवू शकतो.”
धन्यवाद!