जीवन म्हणजे प्रवाह आहे. हा प्रवाह सरळ, सोपा आणि अडथळाविना कधीच नसतो. आयुष्यात प्रत्येक टप्प्यावर अडचणी, संकटं, अपयशं आपल्यासमोर येतात. पण या अडचणी आपल्याला थांबवतात का, की नवा मार्ग शोधायला भाग पाडतात? मानसशास्त्र सांगते – “अडचणी म्हणजे थांबण्याचा संकेत नसतो, तर मार्ग बदलण्याचा इशारा असतो.” या विधानामागे खोल मानसिक प्रक्रिया आणि माणसाच्या लवचिकतेचं (resilience) रहस्य दडलं आहे.
१. अडचणींची मानसशास्त्रीय व्याख्या:
मानसशास्त्रात अडचणींना “life stressors” असं संबोधलं जातं. यामध्ये नोकरी गमावणे, नात्यात वाद, आजारपण, आर्थिक संकट अशा विविध गोष्टींचा समावेश होतो. ह्या घटना माणसाच्या भावनिक, मानसिक आणि कधी-कधी शारीरिक स्वास्थ्यावर प्रभाव टाकतात. American Psychological Association (APA) नुसार, या अडचणी केवळ नकारात्मक नसून, त्या आपल्याला अंतर्मुख होऊन परिस्थितीकडे नवीन दृष्टीकोनातून पाहण्याची संधीही देतात.
२. ‘थांबणे’ व ‘मार्ग बदलणे’ यातील फरक:
थांबणे म्हणजे परिस्थितीसमोर पूर्ण हार मानणे. अशावेळी आत्मविश्वास ढासळतो, चिंता वाढते आणि नैराश्य येण्याची शक्यता निर्माण होते.
मार्ग बदलणे म्हणजे त्या अडचणींच्या पार्श्वभूमीवर योग्य निर्णय घेऊन पर्याय शोधणे. हे बदल problem-solving approach चं उदाहरण आहे. मानसिकदृष्ट्या लवचिक व्यक्ती अडचणींचा growth opportunity म्हणून विचार करतात.
३. मानसशास्त्रीय संशोधन काय सांगतं?
- Carol Dweck हिच्या ‘Growth Mindset’ या संकल्पनेनुसार, बुद्धिमत्ता आणि कौशल्यं ही निश्चित नसून, ती मेहनतीने सुधारता येतात. अडचणी ही व्यक्तिगत वाढीसाठीची संधी आहे, असं यामध्ये स्पष्ट केलं आहे.
- Martin Seligman च्या ‘Learned Optimism’ या संकल्पनेत सांगितलं आहे की, अडचणींकडे सकारात्मक दृष्टीकोनातून बघणाऱ्या व्यक्तींना दीर्घकालीन यश व मानसिक स्थैर्य अधिक लाभतं.
- Resilience theory नुसार, जो माणूस अडथळ्यांनंतरही पुन्हा उठून उभा राहतो, त्याचं मानसिक आरोग्य अधिक बळकट होतं.
४. मार्ग बदलण्याचे सकारात्मक परिणाम:
मार्ग बदलणे म्हणजे नेहमीच संपूर्ण दिशा बदलणं नाही, तर काही वेळा दृष्टिकोन, सवयी, संवाद किंवा प्रयत्न यामध्ये सूक्ष्म बदल करणं असू शकतं. उदा.
- जर नोकरीत समाधान मिळत नसेल, तर नवी कौशल्यं शिकून दुसऱ्या क्षेत्रात प्रवेश करणं
- नात्यात सतत तणाव असेल, तर संवादाच्या पद्धतीत बदल करणं
- आरोग्य बिघडत असेल, तर जीवनशैली सुधारणं
अशा बदलांनी मानसिक आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होतो. एक Harvard Business Review मधील अभ्यास सांगतो की, बदल स्वीकारणाऱ्या व्यक्तींमध्ये चिंता आणि नैराश्याचं प्रमाण तुलनेनं कमी असतं.
५. केस स्टडी – ‘सोनाली’चं उदाहरण:
सोनाली ही एक ३२ वर्षांची शिक्षिका. तिला शिक्षक म्हणून खूप आवड होती, पण सततच्या शाळेतील राजकारणामुळे ती तणावाखाली जगत होती. सुरुवातीला तिनं अनेकदा नोकरी सोडावी का असं वाटून थांबण्याचा विचार केला. पण शेवटी तिनं मार्ग बदलायचा ठरवलं. तिनं ऑनलाइन ट्यूटरिंगला सुरुवात केली, नंतर स्वतःचा यूट्यूब चॅनल सुरू केला. आज ती हजारो विद्यार्थ्यांना शिकवते आणि तिला मानसिक समाधान मिळालं आहे.
ही कहाणी दाखवते की अडचणीमुळे तिनं नकारात्मक विचार केला असता, तर ती थांबली असती. पण नवा मार्ग शोधल्यामुळे तिला नवसंजीवनी मिळाली.
६. अडचणींना स्वीकारण्याची मानसिक तयारी कशी करावी?
१. स्वतःशी प्रामाणिक संवाद साधा:
अडचणी का आल्या आहेत याचा विचार करा. इतरांना दोष देण्यापेक्षा स्वतःचा अंतर्मनाचा शोध घ्या.
२. अडचणींना नकारात्मक नव्हे तर बदलाची संधी समजा:
‘हे माझ्यासोबतच का?’ असा विचार न करता, ‘हे मला काय शिकवतंय?’ असं विचारा.
३. लहान बदल स्वीकारा:
एकदम मोठा मार्ग बदलणे कठीण असू शकतो. पण लहान पावले उचलली, तरी दिशा बदलता येते.
४. मार्गदर्शन घ्या:
मानसिक आरोग्यतज्ज्ञ, करिअर कोच, कुटुंबातील विश्वासार्ह सदस्य यांच्याशी बोलून निर्णय घेणे उपयोगी ठरते.
७. अडचणींच्या वेळी सकारात्मक मानसिकता कशी ठेवावी?
- ध्यानधारणा व श्वासाच्या तंत्रांचा वापर: तणाव कमी करून मन शांत ठेवण्यास मदत होते.
- कृतज्ञता व्यक्त करणं: आपल्या जीवनातील चांगल्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित केल्याने आत्मविश्वास वाढतो.
- स्वतःला प्रेरणा देणाऱ्या गोष्टी वाचा/ऐका: यामुळे अडचणींचा सामना करताना बळ मिळतं.
- स्वतःच्या यशाची आठवण करून द्या: ‘पूर्वीही मी अडचणीतून बाहेर आलो आहे’, हा विचार सकारात्मक ऊर्जा देतो.
८. सामाजिक मानसिकतेत बदलाची गरज:
आपल्या समाजात अजूनही अडचणी म्हणजे अपयश, थांबणं, नकार, लाज मानली जाते. ही मानसिकता बदलणं गरजेचं आहे. अडचणी ही प्रत्येकाच्या आयुष्यात येतात, त्याचं कौतुक केलं पाहिजे की त्या अडचणींतून मार्ग शोधून कोणी बाहेर पडलं आहे.
अडचणी आल्यावर त्याच्यासमोर शरण जाणं सहज वाटतं. पण मानसशास्त्र आपल्याला सांगतं – अशावेळी थांबू नका, बदल करा! कारण अडथळे हे आयुष्य संपवण्यासाठी नसतात, तर नव्या प्रवासाला सुरुवात करण्यासाठी असतात. अडचणींना आपण मार्गदर्शक म्हणून पाहिलं, तर त्या आपल्याला अशक्य वाटणाऱ्या यशाच्या दिशेने नेऊ शकतात.
ज्याप्रमाणे पाण्याचा प्रवाह अडथळा आल्यावर दिशा बदलतो, तसंच आपणही बदल घ्यायला शिकावं. कारण जीवन एका रेषेत चालत नाही – आणि थांबणं हा पर्याय नाही. अडचणींचा स्वीकार करून, मार्ग बदलून, नवे क्षितिज गाठणं – हाच मानसिक परिपक्वतेचा खरा अर्थ आहे.
धन्यवाद!
खूप छान लेख आहे मी रोजच्या रोज कृतीत उतरविण्याचा प्रयत्न करतो खूप छान वाटत…… धन्यवाद सर