मानसशास्त्रीयदृष्ट्या समस्या कशा घडतात?
आपल्या रोजच्या आयुष्यात विविध प्रकारच्या समस्या येत असतात—कधी नोकरीसंबंधी, कधी नात्यांत, तर कधी स्वतःच्या मनाशी झगडताना. पण एक गोष्ट आपण हमखास करतो—आपल्या समस्या मोठ्या करून पाहतो. मानसशास्त्रात याला “Catastrophizing” असं म्हणतात. म्हणजे घडलेल्या घटनेपेक्षा मनात त्याचं खूपच मोठं रूप तयार करणं.
उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये बॉसने एखादं काम पुन्हा करून सांगितलं की, “माझं काही खरं नाही”, “माझ्यावर नाराज आहेत”, “माझी नोकरी जाईल” असे विचार सतावू लागतात. यामुळे मूळची छोटी गोष्ट आपल्या मानसिकतेसाठी एक मोठं संकट वाटू लागतं.
मेंदूची रचना आणि आपले विचार
मानवी मेंदूत Amygdala नावाचं एक भाग आहे, जो धोक्याची जाणीव निर्माण करतो. एखादी समस्या आली की, तो लगेच फाइट-ऑर-फ्लाइट मोडमध्ये जातो. पण अनेक वेळा या प्रतिक्रिया अतिशय प्रतिक्रिया असतात.
मानसशास्त्रीय संशोधन असं सांगतं की, “आपण रोजच्या जीवनात ज्या गोष्टींमुळे चिंताग्रस्त होतो, त्यातील 85% गोष्टी प्रत्यक्षात घडतच नाहीत.”
(Leahy, R. L., 2005 – “The Worry Cure”)
म्हणजे आपण मनातल्या कल्पनांना इतकं वाढवतो की त्या वास्तवाला ओलांडून जातात.
‘Problem Perception’ आणि ‘Problem Reality’ मधील फरक
समस्या दोन प्रकारच्या असतात:
- वास्तविक समस्या – ज्या प्रत्यक्षात आहेत. जसे आर्थिक अडचण, आरोग्यविषयक त्रास, इ.
- कल्पनात्मक समस्या – ज्या आपल्याला वाटतात, पण प्रत्यक्षात इतकं गंभीर स्वरूप नसतं.
कल्पनात्मक समस्याच अधिक त्रासदायक ठरतात, कारण त्या आपल्या मनात सतत फिरत राहतात.
एका मानसशास्त्रीय प्रयोगात असं दिसून आलं की, जे लोक एका समस्येवर विचार करून ती वाढवतात, त्यांची चिंता, रक्तदाब आणि झोपेची गुणवत्ता खूपच बिघडते.
(Harvard Medical School Report, 2017)
अतिविचार म्हणजे खोट्या धोक्याचा मुखवटा
समस्या मोठ्या वाटण्याचं मुख्य कारण म्हणजे “overthinking” – म्हणजेच सतत त्या समस्येचा विचार करत राहणे.
यामुळे आपली मेंदूतील Cortisol (तणाव निर्माण करणारे हार्मोन) ची पातळी वाढते. यामुळे मानसिक आरोग्यावर तसेच शरीरावरही विपरीत परिणाम होतो.
Overthinking चा मानसिकतेवर होणारा परिणाम:
- आत्मविश्वास कमी होतो
- निर्णयक्षमता ढासळते
- झोपेचे विकार होतात
- नकारात्मक दृष्टिकोन वाढतो
समस्या ‘मोठी’ वाटते, कारण आपण ती मोठी करतो
थोडासा विचार करून पाहा – ज्या समस्या आजपासून १ वर्षांपूर्वी खूप मोठ्या वाटत होत्या, त्यापैकी किती अजूनही तितक्याच तीव्रतेने आहेत?
बहुतेक वेळा, नाहीच!
एक अभ्यास (Penn State University, 2019) असं सूचित करतो की, “आपल्या चिंतेपैकी 91% घटना वेळोवेळी आपोआप मिटतात किंवा त्यावर सहज उपाय सापडतो.”
म्हणजेच, समस्या मोठी नसते – ती आपल्या विचारसरणीमुळे मोठी वाटते.
मनाचं प्रशिक्षण: Cognitive Reframing
Cognitive Behavioral Therapy (CBT) मध्ये एक अत्यंत प्रभावी तंत्र वापरलं जातं – Cognitive Reframing. याचा अर्थ म्हणजे समस्येला नव्या दृष्टीकोनातून पाहण्याचा प्रयत्न करणं.
उदाहरण:
“माझा मित्र मला reply करत नाही, म्हणजे तो रागावला असेल” – या विचाराऐवजी –
“कदाचित तो सध्या व्यस्त असेल, नंतर उत्तर देईल” – असा विचार करणं.
यामुळे मनावरचा ताण कमी होतो आणि समस्या काही काळापुरती थांबते.
समस्या लहान करायच्या असतील तर…
- विचार थांबवा आणि निरीक्षण करा
— मी ज्या गोष्टीचा विचार करतो आहे, ती समस्या आता आणि इथे आहे का?
— ती माझ्या हातात आहे का? - लिहून काढा
— मनातल्या विचारांना स्पष्ट करण्यासाठी डायरी लिहा.
— यामुळे ‘perspective’ मिळतो. - तपासा: मी खरंच काय गमावणार आहे?
— अनेक वेळा आपण फक्त भीती पाळत असतो, वास्तवाला सामोरे जातच नाही. - सहजतेने स्वीकारा
— सर्व समस्या सोडवता येत नाहीत, पण त्यांचा स्वीकार करणं मानसिकदृष्ट्या सोपं करतं.
प्रत्येक अडचण म्हणजे संधी
मन:शास्त्रात “Post-Traumatic Growth” हा एक सिद्धांत आहे. यामध्ये असं सांगितलं जातं की, एखाद्या अडचणीतून माणूस अधिक बळकट आणि सकारात्मकही होऊ शकतो – जर तो तसा विचार केला तर!
आपल्या जीवनातील अनेक उदाहरणं हेच दर्शवतात:
- मोठ्या अपयशातून शिकून पुढे जाणारे लोक
- नात्यांतील संघर्षातून नवं नातं उभं करणारे
- आर्थिक संकटातून स्वयंपूर्ण होणारे
म्हणूनच, अडचण मोठी नाही, तर तिच्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन महत्त्वाचा!
थोडक्यात निष्कर्ष
- समस्या मोठ्या नसतात, पण आपण त्या मनात खूप मोठ्या करून ठेवतो.
- मनातल्या भीतीला अकारण खतपाणी घालणं थांबवायला हवं.
- समस्येकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहिलं की ती संधी वाटू लागते.
- योग्य विचारसरणी, मानसशास्त्रीय तंत्रं आणि आत्मनिरीक्षणाने समस्या लहान होऊ शकतात.
शेवटी…
समस्या या जीवनाचा भाग आहेत. पण त्या जगण्याचा अडथळा होऊ नयेत. आपण त्या मोठ्या होऊ देतो, कारण मनाला शांत ठेवायचं प्रशिक्षण दिलेलं नसतं.
“समस्या म्हणजे अंधार नाही, ती फक्त प्रकाश येण्याआधीचा काळोख आहे.”
त्यामुळे, पुढच्या वेळी एखादी गोष्ट त्रासदायक वाटू लागली, तर थांबा, श्वास घ्या आणि स्वतःला विचारा —
“ही समस्या खरंच इतकी मोठी आहे का, की मीच तिला मोठं केलं आहे?”
धन्यवाद!
अप्रतिम
फार छान.