समाजात अनेक वेळा स्त्रीच्या कर्तृत्वाचे मोजमाप तिच्या आर्थिक उत्पन्नावरून किंवा नोकरीवरून केले जाते. विशेषतः शहरी, उच्चशिक्षित वर्गात, “तू कुठे काम करतेस?” या प्रश्नाचे उत्तर “मी सध्या घरी आहे,” असे दिले गेले, की समोरच्याच्या चेहऱ्यावर थोडीशी निराशा किंवा उत्सुकतेचा लोप दिसून येतो. जणू घरात राहणारी स्त्री म्हणजे काहीच करत नाही, असा एक गैरसमज समाजात खोलवर रुजलेला आहे. आणि हेच मूल्यांकन अनेकदा त्या स्त्रीच्या मनातही खोलवर साचते.
ही भावना तिला सतत एक न्यूनगंड देत राहते. “माझ्या मैत्रिणी मोठमोठ्या पदांवर आहेत, त्यांना सेल्फ रिस्पेक्ट आहे, स्वतःचं एक वेगळं अस्तित्व आहे, आणि मी? मी फक्त घर संभाळते,” अशा विचारांनी ती स्वतःचं कर्तृत्वच नाकारू लागते. पण मानसशास्त्र सांगतं की, नोकरी ही कर्तृत्वाचं एकमेव मोजमाप नव्हे.
कर्तृत्व म्हणजे काय?
कर्तृत्व हा शब्द केवळ पदवी, पदोन्नती, पगार किंवा सन्मान यावर आधारित नाही. कर्तृत्व म्हणजे कोणत्याही व्यक्तीने समाज, कुटुंब, किंवा स्वतःच्या जीवनात सकारात्मक परिणाम करणारे कार्य करणे. अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ अब्राहम मास्लो यांच्या ‘Hierarchy of Needs’ मध्ये ‘Self-actualization’ हे सर्वोच्च पातळीवरचं गरजास्तर आहे. म्हणजेच, व्यक्तीला स्वतःच्या क्षमतेनुसार काहीतरी अर्थपूर्ण कार्य करत आहे, ही जाणीव अत्यंत गरजेची आहे.
नोकरी न करणारी स्त्रीही अशा अनेक प्रकारे स्वतःचं कर्तृत्व सिध्द करत असते – केवळ ते समाजाच्या पारंपरिक मापदंडात बसत नाही म्हणून ते दुर्लक्षित होतं.
‘हाऊसवाइफ सिंड्रोम’ आणि मानसिक परिणाम
मानसशास्त्रात ‘Housewife Syndrome’ ही संज्ञा वापरली जाते. यामध्ये गृहिणींना एकटेपणा, ताण, आत्मविश्वासाची कमतरता, आणि निरर्थकतेची भावना जाणवते. Betty Friedan या स्त्रीवादी विचारवंताने याला “the problem that has no name” असे संबोधले होते.
या मानसिक अवस्थेमुळे अनेक गृहिणी हळूहळू आत्मकेंद्रित होतात, त्यांना सामाजिक संवाद कमी वाटतो, आणि अनेकदा anxiety किंवा mild depression निर्माण होतो. याला कारण म्हणजे नोकरी करत नसल्यामुळे आपल्याला समाजात महत्त्व नाही, ही चुकीची धारणा.
कौटुंबिक आणि भावनिक कर्तृत्व
गृहिणीची जबाबदारी केवळ जेवण बनवणे, कपडे धुणे, घर आवरणे एवढ्यावर मर्यादित नाही. ती एक व्यवस्थापक, सल्लागार, शिक्षक, श्रोता आणि भावनिक आधारस्तंभ म्हणून कुटुंबाला दिशा देते.
- मुलांचं व्यक्तिमत्व घडवणे: मानसशास्त्रीय संशोधनात असं दिसून आलं आहे की, आईच्या भावनिक उपस्थितीचा, संवादशैलीचा आणि अनुशासनपद्धतीचा मुलांच्या भावनिक बुद्धिमत्तेवर खोल परिणाम होतो.
- पतीसाठी मानसिक आधार: कामाच्या तणावातून आलेल्या पतीसाठी स्त्रीचं शांत, समजूतदारपणाचं वर्तन त्याच्या मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत लाभदायक ठरतं.
यामुळे स्त्रीचं हे काम ‘अदृश्य श्रम’ (Invisible Labor) म्हणून ओळखलं जातं. ज्याचं मोजमाप किंवा मान्यता दिसून येत नाही, पण त्याचा परिणाम खोलवर जाणवतो.
स्वतःच विसरणं – का होतं असं?
- समाजाच्या मापदंडांचा प्रभाव: समाजात “यशस्वी” ठरण्यासाठी पैसे कमवणं हे महत्त्वाचं मानलं जातं. त्यामुळे घरात राहणारी स्त्री आपोआपच ‘निष्क्रिय’ ठरते.
- स्वतःची तुलना इतरांशी: सोशल मीडियावर दुसऱ्या स्त्रिया जेव्हा ट्रॅव्हल, प्रोफेशनल मीटिंग्स, प्रमोशन्स, वर्क-लाइफ स्टाईल शेअर करतात, तेव्हा नोकरी न करणाऱ्या स्त्रीला स्वतःचं आयुष्य ‘फिकट’ वाटू लागतं.
- घरकामाची कमी किंमत: “सतत घरात असतेस, तुला काय थकवा येतो?” हे वाक्य अनेक स्त्रियांना ऐकावं लागतं. त्यामुळे तीही स्वतःच्या श्रमांना कमी लेखते.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून उपाय
- स्वत:च्या कामाचं मूल्य ओळखा: आपल्या कामाचा परिणाम समजून घेणं आवश्यक आहे. ‘मी मुलांना घडवतेय’, ‘कुटुंब सांभाळतेय’, ही जाणीव सकारात्मक मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
- स्व-स्वीकृती (Self-Acceptance): आपल्या जीवनशैलीची निवड आपण स्वतः केली आहे, ही सकारात्मक दृष्टीकोन असणं आवश्यक आहे. Albert Ellis च्या Rational Emotive Behavior Therapy (REBT) नुसार, स्वतःविषयी सकारात्मक विचार केल्यास न्यूनगंड कमी होतो.
- स्वत:साठी वेळ द्या: वेळ मिळतो तेव्हा स्वतःच्या आवडी जोपासा – वाचन, लेखन, हस्तकला, योगा, म्युझिक इत्यादी. हे छंद तुमचं “स्व” मजबूत करतात.
- आपली कहाणी लिहा: आपलं काम, आपला दिवस, आपली कुटुंबाची भूमिका हे सगळं लिहून काढा. यामुळे आत्मपरीक्षण होतं आणि स्वतःचं कर्तृत्व समजतं.
- गिल्ट फीलिंग टाळा: जर एखादी स्त्री नोकरी करत नाही, तर ती ‘काहीतरी गमावलंय’ असं वाटण्याची गरज नाही. Psychologist Kristin Neff च्या ‘Self-Compassion’ या संकल्पनेनुसार, आपण स्वतःबद्दल जसे आहोत, तसं स्वीकारणं हीच खरी मानसिक समृद्धी आहे.
कुटुंबाची भूमिका
गृहिणीच्या कर्तृत्वाची खरी ओळख तिच्या कुटुंबाने दिली पाहिजे.
- पतीने तिच्या श्रमांची आणि जबाबदाऱ्यांची जाणीव ठेवावी.
- मुलांनी तिच्या कामाची दखल घेत ‘थँक यू’ म्हणावं.
- घरात तिच्या मताला महत्त्व द्यावं.
ही छोटी छोटी कृती तिच्या मानसिक आरोग्याला सकारात्मक आधार देतात.
शेवटी…
गृहिणी ही घराचा ‘स्पाइन’ असते. ती दिसत नाही, पण तिच्याशिवाय संपूर्ण शरीर कोसळू शकतं. कर्तृत्व फक्त ऑफिसमध्ये टायम कार्ड मारणाऱ्यांचं नसतं. घराच्या प्रत्येक कोपऱ्यात, प्रत्येक नात्यात, प्रत्येक संवादात एक स्त्री आपलं कर्तृत्व दाखवत असते.
पण तीच स्त्री जर सतत स्वतःला कमी लेखू लागली, तर ती तिच्या अस्तित्वावरच प्रश्नचिन्ह उभं करते. म्हणूनच… नोकरी न करणारी स्त्री सुद्धा कर्तृत्ववान असते… हे तिला स्वतःलाच रोज आठवत राहावं लागेल.
धन्यवाद!