शांतता ही केवळ एक भावना नाही, ती एक शक्ती आहे. धावपळीच्या जीवनात, जिथे प्रत्येकजण सतत काहीतरी मिळवण्याच्या मागे धावत आहे, तिथे शांत राहणे म्हणजे एखादी दुर्लभ संपत्ती मिळवण्यासारखे आहे. आपण किती मोठे, बुद्धिमान, प्रभावशाली किंवा बोलके आहोत हे महत्त्वाचे नाही, जर आपण मानसिक शांतता गमावली असेल, तर आपल्यातील शक्ती आपसूकच कमी होते. मानसशास्त्र सांगते की, शांत मन असलेल्या व्यक्तीची निर्णयक्षमता, संवादकौशल्य, आणि एकूण मानसिक आरोग्य हे अस्वस्थ आणि अस्थिर व्यक्तींपेक्षा अनेक पटींनी चांगले असते.
शांततेचे मानसशास्त्र
शांतता म्हणजे केवळ बाह्य शांतता नव्हे, तर अंतर्मनात निर्माण होणारी स्थिरता आणि स्पष्टता होय. अमेरिकन सायकोलॉजिकल असोसिएशनच्या संशोधनानुसार, शांत मनाच्या व्यक्तीमध्ये prefrontal cortex अधिक प्रभावीपणे कार्य करत असतो, जो निर्णय घेणे, समस्या सोडवणे आणि भावनांवर नियंत्रण ठेवणे यासाठी महत्त्वाचा भाग आहे. शांत व्यक्ती कोणत्याही संकटाच्या वेळी अधिक समतोल निर्णय घेऊ शकतो कारण तो क्षणिक भावनांच्या आहारी जात नाही.
शांततेचे परिणामकारक फायदे
- निर्णयक्षमता वाढते
एका संशोधनात आढळले की शांत वातावरणात निर्णय घेणाऱ्या व्यक्ती ७०% वेळा अधिक अचूक निर्णय घेतात. उलट अस्थिर मानसिकतेत घेतलेले निर्णय बहुधा पळपुटे किंवा इमोशनल असतात. - संबंध सुधारतात
शांत व्यक्ती आपल्या भावना समजून घेतो आणि इतरांच्या भावनांनाही समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. त्यामुळे त्याचे नातेसंबंध टिकून राहतात. अशा व्यक्तींमध्ये emotional intelligence उच्च असतो, जो कोणत्याही मानवी नात्याचा कणा आहे. - शारीरिक आरोग्य सुधारते
सतत अस्वस्थ असलेल्या व्यक्तींमध्ये cortisol नावाचे तणावहॉर्मोन जास्त प्रमाणात स्रवते, ज्यामुळे रक्तदाब, मधुमेह, निद्रानाश यासारख्या समस्या होतात. शांत मन हे हॉर्मोन्सचा समतोल राखून शरीरालाही आरोग्यदायी ठेवते. - एकाग्रता वाढते
ध्यान, मेडिटेशन आणि शांततेच्या अभ्यासामुळे मेंदूच्या एकाग्रतेसाठी जबाबदार असलेला anterior cingulate cortex अधिक सक्रीय होतो. त्यामुळे शांतीचा सराव करणारी माणसे कामामध्ये खोल रुजून काम करू शकतात.
शांतता टिकवण्यासाठीचे मानसशास्त्रीय उपाय
- स्वतःच्या भावना ओळखा
आपल्याला कोणत्या गोष्टी रागावतात, घाबरवतात किंवा अस्वस्थ करतात हे समजून घेतल्यावर आपण त्यांना हाताळण्याची पद्धत विकसित करू शकतो. Cognitive Behavioral Therapy (CBT) हे यासाठी उपयुक्त ठरते. - प्रतिक्रिया न देता प्रतिसाद द्या
कोणतीही गोष्ट घडल्यावर लगेच प्रतिक्रिया न देता काही वेळ थांबा. एक श्वास घ्या, विचार करा आणि मग प्रतिक्रिया द्या. यालाच response over reaction म्हणतात. - मेडिटेशनचा सराव
दररोज फक्त १०-१५ मिनिटांचा ध्यानाचा सराव शांतता वाढवण्यासाठी उपयोगी ठरतो. Mindfulness Meditation विशेषतः शांततेसाठी शास्त्रीयदृष्ट्या सिद्ध आहे. - नकारात्मक लोकांपासून अंतर ठेवा
सतत नकारात्मक बोलणाऱ्या किंवा भांडण करणाऱ्या व्यक्ती तुमच्या शांततेवर आघात करतात. अशा व्यक्तींशी भांडण न करता अंतर ठेवणे हेच योग्य. - आपली मूल्यं आणि मर्यादा निश्चित करा
अनेकदा आपण इतरांच्या अपेक्षांमुळे अस्वस्थ होतो. आपण कोणत्या गोष्टी मानतो, आपले नियम काय आहेत हे ठरवले की, जीवन सोपे होते.
एक छोटा अनुभव कथन – ‘शांततेतली ताकद’
संदीप नावाचा एक तरुण बहुराष्ट्रीय कंपनीत उच्च पदावर काम करत होता. बुद्धिमान, हुशार, मेहनती पण एक मोठी कमतरता – तो फार पटकन चिडायचा. सहकाऱ्यांशी भांडण, घरी तणाव आणि स्वतःच्या आरोग्याची पडझड… हे त्याचे रोजचे चित्र होते.
एके दिवशी त्याने एका मानसोपचारतज्ज्ञाला भेट दिली. तज्ज्ञाने त्याला विचारले – “तुला तुझ्या रागामुळे काय मिळते?” तो शांत झाला. उत्तर नव्हते.
त्यानंतर संदीपने मेडिटेशनचा सराव सुरु केला, थोडक्यात बोलणे शिकले, आणि शांत राहण्याचा निर्णय घेतला. काही महिन्यांत त्याच्या कामाच्या पद्धतीत बदल झाला. नात्यांमध्ये सुधारणा झाली. सर्वांपेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे त्याचे आरोग्य सुधारले.
शांतता म्हणजे दुर्बलता नाही
आपल्या समाजात अजूनही काही लोक शांत माणसाला दुर्बल समजतात. पण मानसशास्त्र सांगते – शांत राहणे म्हणजेच सर्वात मोठा आत्मनियंत्रणाचा विजय. Victor Frankl, एक नामवंत सायकोलॉजिस्ट म्हणतो,
“Between stimulus and response, there is a space. In that space is our power to choose our response. In our response lies our growth and our freedom.”
ही space म्हणजेच शांतता!
शांततेचा सराव शिका – पण इतरांनाही शिकवा
शांतता म्हणजे तुमच्या चारचौघात वावरण्यातली एक झळाळी आहे. तुम्ही शांत असाल, तर तुमच्या आजूबाजूचे लोकही नकळत शांत राहायला शिकतात. ही मानसिक ऊर्जा पसरत जाते. म्हणून शांततेचा सराव वैयक्तिक लाभापुरता न ठेवता, ती एक जीवनशैली म्हणून विकसित करा.
शांतता म्हणजे आपल्या मनाचे स्वातंत्र्य. बाह्य परिस्थिती कितीही बदलत असल्या, तरी अंतर्मन शांत ठेवणे हेच खरे बलवान मनाचे लक्षण आहे. त्यामुळेच म्हणतात – आपली सर्वात मोठी ताकद आपल्या शांततेत आहे. ही ताकद कोणतीही परीक्षा, कोणताही वाद, कोणतेही संकट शांतपणे तोंड देण्याची क्षमता देते. ती तुम्हीच शोधा, ती तुमच्याच आत आहे.
धन्यवाद!
very good