मानवी आयुष्य हे संघर्ष आणि संकटांनी भरलेले असते. प्रत्येकाला जीवनात एखादा ना एखादा प्रसंग असा येतो, जेव्हा वाटतं, “आता मी संपलो.” परंतु काही माणसं मात्र अशा प्रसंगांमध्येही खचत नाहीत, उलट त्या प्रसंगातून काहीतरी शिकतात, अर्थ शोधतात आणि अधिक सक्षम होतात. हे वेगळेपण नेमकं कुठे असतं? मानसशास्त्र सांगतं – या माणसांच्या मनात ध्येय असतं. आणि हे ध्येयच त्यांना संकटांमध्येही अर्थ शोधायला शिकवतं.
ध्येय म्हणजे काय?
ध्येय म्हणजे फक्त “मला हे हवंय” असा हेतू नसतो. ते एका प्रकारचं मनाचं स्थानिक केंद्र असतं, जे आपल्या प्रत्येक विचाराला, कृतीला आणि निर्णयाला दिशा देतं. जेव्हा एखाद्याचं आयुष्य “ध्येयाभिमुख” असतं, तेव्हा त्याला प्रत्येक अडचण ही केवळ एक पायरी वाटते, जिच्यावरून वर चढायचं असतं.
मानसशास्त्रज्ञ Dr. Viktor Frankl यांच्या “Logotherapy” या संकल्पनेनुसार, माणसाला मानसिक आरोग्य टिकवून ठेवण्यासाठी त्याच्या आयुष्यात अर्थ असणे अत्यावश्यक आहे. फ्रँकल स्वतः नाझी छळछावणीतून वाचलेले होते. त्यांनी पाहिलं की, जे कैदी आपल्याला एखादं ध्येय ठरवत होते — जसं की पुन्हा आपल्या कुटुंबाला भेटणं, एखादी गोष्ट पूर्ण करणं, जगापुढे काही सांगणं — तेच मानसिक दृष्ट्या जास्त काळ टिकून राहिले.
ध्येयाचा मानसिक आरोग्याशी संबंध
ध्येय असणारी माणसं कोणत्याही संकटात खाली बसत नाहीत कारण त्यांना ठाऊक असतं की, “मी हे का करत आहे?” हा प्रश्नच त्यांच्या आत सकारात्मक ऊर्जा तयार करतो. मानसशास्त्रात याला Purpose-Driven Resilience असं म्हणतात. संशोधनातून असं आढळलं आहे की:
- ध्येय ठेवणाऱ्या माणसांमध्ये depression (नैराश्य) ची पातळी तुलनेत खूप कमी असते.
- त्यांचा self-esteem (स्वाभिमान) आणि self-efficacy (स्वतःवर विश्वास) उच्च असतो.
- ते anxiety आणि stress चा सामना अधिक प्रभावीपणे करतात.
- त्यांना emotional regulation चांगली जमत असते.
Stanford University च्या संशोधनानुसार, ज्यांना आयुष्यात “purpose” असतो, त्यांच्या मेंदूतील “reward center” अधिक सक्रिय असतो. त्यामुळे ते संकटांनाही “मिळालेली संधी” म्हणून पाहतात.
ध्येयामुळे संकटाकडे कसं बघितलं जातं?
संकट कोणालाच टाळता येत नाही. पण प्रतिक्रिया मात्र वेगवेगळी असते. ध्येय जपणारी माणसं संकटाकडे “माझ्या ध्येयाच्या मार्गावर आलेला एक अडथळा” असं पाहतात. त्यांचं लक्ष संकटावर नसून, त्यातून बाहेर पडण्याच्या मार्गावर असतं.
उदाहरणार्थ, एखाद्याला नोकरीतून कमी केलं गेलं, तरी तो म्हणेल — “माझं ध्येय फक्त ही नोकरी नव्हती, तर माझ्या कौशल्यांचा उपयोग करून समाजात काही योगदान देणं होतं. ही घटना कदाचित मला अधिक चांगली संधी देण्यासाठी घडली असेल.”
या वृत्तीला Cognitive Reframing असं म्हणतात, ज्यामध्ये माणूस परिस्थितीकडे सकारात्मक आणि अर्थपूर्ण दृष्टीने पाहतो. संशोधन असं सूचित करतं की अशा लोकांचं मानसिक आरोग्य दीर्घकाळ टिकून राहतं.
ध्येयाने जीवनातली रिकामी जागा भरली जाते
खूपदा आपण असं म्हणतो, “जीवन रिकामं वाटतंय.” हे रिकामेपण हेच मानसिक अस्वास्थ्याचं मूळ असतं. पण जेव्हा एखादं स्पष्ट ध्येय ठरवलं जातं, तेव्हा त्या रिकाम्या जागेत अर्थ निर्माण होतो.
Positive Psychology चे संशोधक सांगतात की, जे लोक आपल्या ध्येयांशी आत्मीयता बाळगतात, त्यांना depression आणि substance abuse सारख्या समस्यांचा धोका कमी असतो. कारण त्यांच्या आयुष्याला स्वतःहून काही “मोल” असतं.
ध्येय ठरवल्यावर निर्माण होणाऱ्या ३ मानसशास्त्रीय शक्ती
१. Hope (आशा):
ध्येय असणाऱ्या माणसाला “आगामी चांगलं काही घडेल” याची आशा असते. ही आशा त्याच्या मेंदूत डोपामीन स्रवण्यास कारणीभूत ठरते, जे मानसिक उत्साह वाढवतं.
२. Meaning (अर्थ):
ध्येय संकटाला अर्थ देतं. ते म्हणतात ना, “Pain with a purpose is not suffering.” म्हणजेच, ध्येय असताना वेदना ही केवळ एक आवश्यक टप्पा वाटते.
३. Direction (दिशा):
ध्येय मानसिक कोलमडण्यापासून वाचवतं कारण ते मनाला एक निश्चित दिशा आणि मार्गदर्शन करतं.
ध्येय कसं असावं?
ध्येय हे स्वतःच्या मूल्यांशी जोडलेलं असावं. जसं की —
- एखाद्याचं ध्येय समाजसेवा असू शकतं.
- दुसऱ्याचं कुटुंबासाठी स्थैर्य निर्माण करणं.
- कुणाचं आत्मविकास.
- कुणाचं नात्यांमध्ये समाधान मिळवणं.
ध्येय नेहमी “स्वतःला अर्थ देणारं” असावं. इतरांसाठी ठरवलेलं ध्येय दीर्घकाळ टिकत नाही.
ध्येय जपण्यासाठी आवश्यक मानसशास्त्रीय सवयी
१. स्व-चिंतन (Self-reflection):
दर आठवड्याला स्वतःला विचार करा – “माझं ध्येय अजूनही मला प्रेरणा देतंय का?”
२. संकटात अर्थ शोधा:
कोणतीही अडचण आली, की स्वतःला विचार करा – “या प्रसंगातून मी काय शिकू शकतो?”
३. ध्येय लिहून ठेवा:
लिहिलेलं ध्येय मेंदूत अधिक घट्ट बसतं आणि त्याद्वारे कृती करणे सोपं होतं.
४. ध्येयाशी निगडित कृती करा:
दररोज एखादी कृती अशी करा, जी थेट तुमच्या ध्येयाशी संबंधित आहे. त्यामुळे तुम्ही दिशा चुकत नाही.
एक छोटी प्रेरणादायी गोष्ट
श्रेयस नावाचा तरुण UPSC परीक्षेची तयारी करत होता. ३ वेळा अपयश आलं. घरच्यांचा दबाव, आर्थिक अडचणी, स्वतःवरचा राग — सगळं होतं. पण त्याचं ध्येय होतं — “मी समाज बदलण्यासाठी अधिकाऱ्याचं काम करायचं आहे.” त्याच्या या ध्येयाने त्याला पुन्हा उभं केलं. ४थ्या प्रयत्नात त्याने यश मिळवलं. त्याचं म्हणणं होतं, “जर ध्येय मनात खूप खोलवर रुजलेलं असेल, तर संकटं आपल्याला फक्त परीक्षेसारखी वाटतात.”
ध्येय म्हणजे केवळ यश मिळवण्याचं साधन नाही, तर ते मानसिक स्वास्थ्य टिकवण्याचं अमूल्य शस्त्र आहे. ध्येय जपणारी माणसं कोणत्याही अंधारात दिवा शोधतात. संकटं त्यांच्यासाठी फक्त एक “तपासणीचा टप्पा” असतो — की ते आपल्या ध्येयाशी खरंच प्रामाणिक आहेत का?
ध्येय ठेवा. ते जपा. कारण तेच तुम्हाला संकटातून बाहेर काढणारं मनाचं खरं बळ असतं.
धन्यवाद!