आपण भारतीय संस्कृतीत वाढलेलो. आपल्याला लहानपणापासून शिकवलं जातं की, “इतरांची सेवा करा, मदत करा, त्यांचं ऐका, त्यांच्या भावना जपा.” हे खरोखरच महत्वाचं आहे. पण अनेकदा हे करत असताना आपण स्वतःला विसरतो. दिवसाचा प्रत्येक क्षण दुसऱ्यांच्या गरजा, अपेक्षा, भावना, आणि समस्या यांच्यातच घालवतो. पण या प्रक्रियेत आपण स्वतःसाठी वेळ काढतो का?
मानसशास्त्र सांगतं की सतत दुसऱ्यांच्या भावनांचा विचार करत राहणं म्हणजे “People-pleasing tendency”. हे व्यक्तिमत्त्वाचे एक वैशिष्ट्य असू शकतं, जेथून अनेकदा चिंता, आत्मनिग्रहाचा अभाव, आणि अस्वस्थता सुरू होते. हा लेख याच गोष्टीचा वेध घेणार आहे की का आणि कसा आपण स्वतःसाठी वेळ काढणं आवश्यक आहे, आणि ते मानसिक आरोग्यासाठी किती उपयुक्त ठरू शकतं.
१. दुसऱ्यांच्या गरजांसाठी झुकणं: एक सवय की मानसिक दबाव?
दुसऱ्यांसाठी वेळ देणं चुकीचं नाही. पण प्रत्येक वेळेस “हो” म्हणणं, स्वतःचं मत लपवणं, स्वतःच्या भावना दडपून ठेवणं, ही गोष्ट दीर्घकाळानंतर मानसिक थकव्याचे कारण ठरते. मानसशास्त्रज्ञ डॉ. हेरिएट ब्रेकर यांनी “codependency” हा शब्द वापरत सांगितले आहे की, काही लोक इतके इतरांवर लक्ष केंद्रित करतात की त्यांचं स्वतःचं अस्तित्व हरवतं. अशा व्यक्तींना वाटतं, “जर मी नाही मदत केली, तर ते नाराज होतील”, “माझी किंमत त्यांच्या समाधानात आहे”, इत्यादी.
२. स्वतःला महत्त्व द्या: यामागचं मानसशास्त्र
Maslow’s hierarchy of needs या प्रसिद्ध मानसशास्त्रीय सिद्धांतानुसार, प्रत्येक माणसाला स्वतःच्या गरजा पूर्ण होणं अत्यावश्यक आहे. हे पायऱ्या पद्धतीने सुरू होतं – शारीरिक गरजा, सुरक्षा, सामाजिक संबंध, आत्म-सन्मान आणि शेवटी self-actualization म्हणजेच पूर्णत्वाचा अनुभव.
जर आपण सतत इतरांच्या गरजांमध्ये अडकलेलो असू, तर आपल्याला स्वतःच्या आत्म-सन्मानाचं भान राहत नाही. आपल्या गरजाचं समाधान होऊ शकत नाही. यातून नैराश्य, राग, कमी आत्मविश्वास आणि एकाकीपणाच्या भावना उद्भवतात.
३. स्वतःसाठी वेळ काढणं म्हणजे स्वार्थी होणं नाही
हे खूप महत्त्वाचं आहे की स्वतःसाठी वेळ काढणं म्हणजे इतरांना दुर्लक्षित करणं नाही. याउलट, जेव्हा आपण स्वतःला काळजीपूर्वक वेळ देतो, मन शांत करतो, विचार整理 करतो, तेव्हा आपलं मानसिक आरोग्य चांगलं राहतं. ते आपल्याला दुसऱ्यांसाठी अधिक समजूतदार आणि प्रेमळ बनवतं.
डॉ. Kristin Neff यांनी “Self-Compassion” या संकल्पनेत सांगितलं आहे की, स्वतःला समजून घेणं, चुकांवर मार न मारता त्यातून शिकणं, स्वतःवर दयाळू राहणं ही एक मानसिकदृष्ट्या स्थिर माणसाची ओळख असते.
४. काय होतं जेव्हा आपण स्वतःला वेळ देत नाही?
- Burnout: मानसिक थकवा येतो. कोणताही उत्साह राहत नाही.
- Resentment: आपण ज्यांच्यासाठी वेळ देतो त्यांच्यावर चिडचिड निर्माण होते.
- Identity Crisis: आपण कोण आहोत हेच विसरतो.
- Health Issues: चिंता, झोपेच्या समस्या, आत्मविश्वास कमी होणं यासारख्या समस्या उद्भवतात.
५. स्वतःसाठी वेळ काढणं म्हणजे नेमकं काय करावं?
१. ‘मी’ वेळ ठरवा:
दररोज फक्त १५-३० मिनिटं स्वतःसाठी ठेवा. यावेळेत कोणत्याही व्यक्तीकडून व्यत्यय नको.
२. स्वतःला प्रश्न विचारा:
- आज मी आनंदी आहे का?
- मला काय हवं आहे?
- मी कोणासाठी काय करत आहे?
३. आपल्या भावना लिहून काढा (जर्नलिंग):
लेखनामुळे मन मोकळं होतं. यामुळे भावनिक समतोल साधता येतो.
४. ‘नाही’ म्हणायला शिका:
सगळ्यांना ‘हो’ म्हणणं गरजेचं नसतं. आपण ‘नाही’ म्हटलं म्हणून कोणी रागावलं, तर तो त्यांचा प्रश्न आहे.
५. काही वेळ डिजिटल डिटॉक्स करा:
सतत फोन, सोशल मीडिया यामध्ये गुंतणं म्हणजे दुसऱ्यांच्या आयुष्याचं निरीक्षण करत राहणं. त्याऐवजी आपल्या आत डोकवा.
६. स्वतःला प्रेम देण्याचे मानसशास्त्रीय फायदे
- Emotional Regulation: स्वतःला समजून घेतल्यामुळे भावना नियंत्रित करता येतात.
- Better Relationships: जेव्हा तुम्ही स्वतःवर प्रेम करता, तेव्हा तुमच्या नातेसंबंधांमध्ये स्पष्टता आणि समजूत येते.
- Resilience: संकटांशी लढण्याची ताकद वाढते.
- Self-worth: आपण स्वतःला किती महत्त्व देतो यावर आपल्या आत्मसन्मानाची पायाभरणी होते.
७. एक छोटंसं उदाहरण: साक्षीची गोष्ट
साक्षी एक ३५ वर्षांची गृहिणी. सासू-सासरे, नवरा, दोन मुलं, सगळ्यांची काळजी ती घेत असे. तिच्या दिवसात स्वतःसाठी एक क्षणही नसायचा. हळूहळू तिचं मानसिक आरोग्य ढासळू लागलं. तिला चिडचिड, थकवा, दुःख वाटू लागलं. मानसोपचारतज्ज्ञांकडे गेल्यावर तिला “Self-care” ची संकल्पना समजली. तिने दररोज ३० मिनिटं स्वतःसाठी वेळ काढायला सुरुवात केली – संगीत ऐकणं, लिहिणं, एकटं बसणं. काही महिन्यांत ती मानसिकदृष्ट्या अधिक मजबूत झाली. आज ती इतरांची मदत करते पण स्वतःला विसरत नाही.
८. निष्कर्ष : स्वतःचा मित्र बना
सतत दुसऱ्यांचा विचार करणं हे गुणात्मक असू शकतं, पण ते अती झालं तर आपण हरवतो. आपण स्वतःलाच ओळखेनासं होतो. म्हणूनच वेळोवेळी स्वतःकडे वळा. स्वतःचा आवाज ऐका. आपले निर्णय स्वतःसाठी घ्या.
तुमचं अस्तित्व दुसऱ्यांना खुश करण्यापुरतं मर्यादित नाही.
तुमचं मन, तुमच्या गरजा, तुमची स्वप्नं – हे सुद्धा तेवढंच महत्त्वाचं आहेत.
कारण – तुम्हीही महत्त्वाचे आहात.
धन्यवाद!
प्रेरणादायी