वेदना म्हणजे फक्त शारीरिक दुखापत नव्हे. माणसाच्या भावविश्वात आणि मनात घडणाऱ्या गुंतागुंतीच्या भावना देखील वेदना देऊ शकतात. “वेदनांचं” शरीर आणि मनाशी असलेलं नातं हे इतकं सूक्ष्म असतं की अनेकदा आपल्याला समजतच नाही की आपण वेदनेत आहोत – ती मानसिक आहे की शारीरिक. पण दोन्ही प्रकारच्या वेदना एक गोष्ट सांगतात – “मदतीची गरज आहे.”
वेदना ही केवळ त्रासदायक नसून सूचना असते
वेदना म्हणजे आपल्या शरीराने किंवा मनाने दिलेला एक अलार्म आहे. डॉक्टर गॅबोर माटे (Dr. Gabor Maté), हे सांगतात की – “The body says no, even if the mind says yes.” म्हणजे मन काही गोष्टी सहन करत राहतं, पण शरीर त्या सहनशीलतेचा अंत बघून आपला विरोध व्यक्त करतं — वेदनेच्या रूपात.
मानसशास्त्रात याला Psychosomatic symptoms म्हणतात. म्हणजे मनातली अस्वस्थता, दडपलेले भाव, अशांत विचार हे शरीरावर परिणाम करू लागतात. डोकेदुखी, पाठदुखी, पोटात गडबड, थकवा, चक्कर – या लक्षणांचा मूळ स्रोत मनात लपलेला असतो.
वेदनांचं मानसिक स्वरूप : “Emotional Pain”
मानसिक वेदना सहसा न दिसणारी आणि न समजणारी असते. एखाद्या नात्यातील दुरावा, अपयश, ओळख न मिळणे, गैरसमज, आत्मसन्मानाला ठेच – या गोष्टी मनाला चिरडतात. पण व्यक्त होत नाहीत. त्या व्यक्त न केल्यामुळे त्या मनात साठतात आणि मग ताण-तणाव, नैराश्य, झोपेचा अभाव, चिडचिड, एकटेपणा असे भावनिक व मानसिक त्रास सुरू होतात.
मानसशास्त्रीय संशोधन दर्शवते की मेंदू emotional pain आणि physical pain यांचं प्रोसेसिंग जवळपास सारख्याच भागांत करतो – विशेषतः anterior cingulate cortex. म्हणूनच, कोणी आपल्याला नाकारलं, तरी “जणू काही अंग दुखल्यासारखं” वाटू शकतं.
शारीरिक वेदनांमागे मनाचा हात
American Psychological Association च्या अहवालानुसार, ७०% पेक्षा जास्त दीर्घकालीन शारीरिक दुखणं असलेल्या रुग्णांमध्ये मानसिक आरोग्याशी संबंधित काही ना काही गोष्टी आढळतात – जसं की depression, anxiety, PTSD.
यावरून हे लक्षात येतं की प्रत्येक शारीरिक वेदना ही केवळ शरीरापुरती मर्यादित नाही. उदाहरणार्थ:
- पाठीचं दुखणं: सततचे मानसिक ओझं, जबाबदाऱ्यांचं दडपण, किंवा न सांगता येणारा क्रोध.
- पोटात गडबड: दडपलेली भीती, असुरक्षितता, निश्चिंतता हरवलेली असते.
- सांधेदुखी: कधीकधी माफ न केलेली रागावलेली भावना, अडकलेली माफीनवीण भावना.
- सततचा थकवा: ‘मी पुरेसं करत नाही’ हा आत्मगंड.
“Body Keeps the Score” – शरीर विसरत नाही
डॉ. बेसेल वॅन डर कोल्क यांचं पुस्तक The Body Keeps the Score यात सांगितलं आहे की बालपणातील आघात (Trauma), मोठ्या भावनिक दुखापती शरीरात साठून राहतात. त्या हळूहळू शारीरिक आजारात बदलतात – autoimmune रोग, IBS, fibromyalgia, migraine यांसारख्या.
तुम्ही तुमचं दु:ख शब्दांत सांगितलं नाही, म्हणून ते शरीरात वेदनेच्या रूपात प्रकट होऊ लागतं.
वेदनांना दुर्लक्षित करणं म्हणजे स्वतःला दुर्लक्षित करणं
आपल्याकडे एक वाक्य खूप ऐकायला मिळतं – “चालतंय, सहन कर.” पण जेव्हा वेदनाचं अस्तित्व आपण नाकारतो, तेव्हा त्या आणखी खोलवर रुततात. वेदना नकारली की ती ओरडते – अधिक त्रासदायक लक्षणांच्या स्वरूपात.
मानसिक वेदना – जसं की आत्मगुंतवणूक, परावलंबन, नात्यांमधील ताण, कामाचा त्रास – या जर वेळेवर स्वीकारल्या गेल्या नाहीत, तर त्या शारीरिक आजारांच्या रूपात बाहेर पडतात. आणि त्यावर औषध घेऊनही काही फायदा होत नाही.
मदतीची गरज – वेदना सांगतेय की थांब!
वेदनांचा आवाज ऐकणं, तो समजून घेणं, आणि तसा प्रतिसाद देणं – हाच उपचाराचा पहिला टप्पा आहे.
- स्वतःला प्रश्न विचारणं – “ही वेदना मला काय सांगतेय?”
- शरीरात लक्ष देणं – जिथं त्रास जाणवतो, तिथं थोडा वेळ लक्ष केंद्रित करून भावना ओळखण्याचा प्रयत्न करा.
- भावना व्यक्त करणं – कुणाशी बोलणं, डायरी लिहिणं, रडणं – हे सगळं मनावरचा भार हलका करतं.
- विश्रांती आणि मेडिटेशन – ध्यान, श्वासाचं भान, शरीरसाक्षात्कार (Body Scan Meditation) यामुळे वेदना जाणवण्याचं स्वरूप बदलू शकतं.
- थेरपी किंवा समुपदेशन – वेदना समजून घेण्यासाठी तज्ञांची मदत ही अधिक चांगली दिशा ठरू शकते.
आपण मदतीसाठी ओरडणं चुकीचं नाही
भारतीय संस्कृतीत अनेकदा सहन करण्याला गौरव दिला जातो. पण खरंतर मदतीची विनंती करणं म्हणजे दुर्बलता नव्हे. ती एक शहाणपणाची खूण आहे. जेव्हा वेदना आपल्या मनात किंवा शरीरात दाटून येते, तेव्हा ती आपण एकटे नाही हे सांगायचा प्रयत्न करते.
शेवटचं सांगायचं तर…
मन आणि शरीर एकमेकांशी सतत संवाद करत असतात. वेदना ही केवळ त्रासदायक गोष्ट नाही, ती एक सूचना आहे. ती सांगते – “थांब, बघ, ऐक, आणि बदल.”
आपल्या वेदना दाबून न ठेवता, त्या स्वीकारून, समजून घेतल्यावरच आपल्याला त्यावर उपाय सापडतो. मदतीची हाक ओळखली, तर आरोग्याच्या आणि समाधानाच्या दिशेने एक पाऊल पुढे टाकणं शक्य होतं.
म्हणूनच – “मनातल्या आणि शरीरातल्या वेदना या फक्त त्रास देत नाहीत, त्या आपल्याला आपल्याच मनाकडे बघायला लावतात.”
धन्यवाद!
खुप छान धन्यवाद😘💕
फार समाधान वाटले.