आपल्या सभोवतालच्या जगात प्रत्येकजण काहीतरी साध्य करण्यासाठी प्रयत्न करत असतो. काही लोक यश मिळवतात, तर काहीजण अजूनही वाटचाल करत असतात. पण जेव्हा आपल्या परिचित, मित्र किंवा सहकारी यशस्वी होतात, तेव्हा आपल्याला त्यांचं कौतुक करायला हवं, पण अनेकदा तिथे मत्सर मनात घर करत जातो.
मत्सर म्हणजे काय?
मत्सर म्हणजे इतरांच्या यशामुळे होणारी अस्वस्थता. ती अस्वस्थता केवळ ‘मला हे यश मिळालं नाही’ या विचारामुळे नसते, तर ‘त्याला/तिला मिळालं, मला नाही’ या तुलनेतून येते. अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ डॉ. रॉबर्ट लेहने यांनी मत्सराला “a painful or resentful awareness of another’s advantage” असे परिभाषित केले आहे. म्हणजेच, दुसऱ्याच्या यशामुळे निर्माण होणारी अप्रसन्न भावना – जिचा संबंध स्वतःच्या अपयशाशी किंवा न्यूनगंडाशी असतो.
मत्सर का निर्माण होतो?
- स्वतःबद्दल असलेली असुरक्षितता
- तुलनात्मक विचारसरणी
- आत्ममूल्यांकनाची कमी भावना
- प्रतिस्पर्धी वृत्ती
- अपयश स्वीकारण्याची असमर्थता
आपण लहानपणापासून शर्यतीत भाग घेण्याच्या संस्कृतीत वाढत आलो आहोत. ‘तो पहिला आला, तू दुसरा का राहिलास?’ अशा प्रश्नांनी आपली मानसिकता साचत गेली आहे. त्यामुळे इतरांचा विजय म्हणजे आपला पराभव, अशी एक चुकीची धारणा मनात बसते.
मत्सराचे मानसिक परिणाम
मत्सर केवळ नकारात्मक भावना नसून ती मानसिक आरोग्यावर परिणाम करणारी अवस्था असते. संशोधनानुसार, दीर्घकाळ टिकणारा मत्सर स्ट्रेस, चिंता, नैराश्य, राग, असंतोष, आत्मविश्वासाचा अभाव यासारख्या समस्यांना जन्म देतो.
१. सतत अस्वस्थता निर्माण होते – इतरांनी काय मिळवलं, कुठे पोहोचले, हे बघून आपण अंतर्मनात दुखावत राहतो.
२. स्वतःची प्रगती खुंटते – दुसऱ्याच्या प्रगतीकडे बघून स्वतःकडे लक्ष देणं कमी होतं.
३. नात्यांमध्ये वितुष्ट निर्माण होतं – मित्र, नातेवाईक किंवा सहकाऱ्यांबाबत मत्सर निर्माण झाल्यास नातेसंबंध तणावपूर्ण होतात.
४. स्वतःबद्दल नकारात्मक दृष्टिकोन तयार होतो – ‘मी काहीच करू शकत नाही’, ‘माझ्यात काहीच विशेष नाही’ अशा भावना बळावतात.
प्रशंसेमुळे काय घडतं?
प्रशंसा ही केवळ दुसऱ्याला बक्षीस किंवा मान्यता देणं नाही, तर ती एक सकारात्मक मानसिक कृती आहे. जेव्हा आपण कोणाच्या यशावर मनापासून आनंद व्यक्त करतो, तेव्हा आपलं मनदेखील आनंद अनुभवतं.
- डोपामिन स्राव वाढतो – संशोधन सांगतं की दुसऱ्याच्या आनंदात सहभागी झाल्यास आपल्या मेंदूमध्ये ‘feel-good’ हार्मोन स्रवित होतो.
- मन हलकं राहतं – मनात मत्सराची जागा नसल्यामुळे तणाव कमी होतो.
- सकारात्मक विचारांची वृद्धी होते – मन सतत प्रोत्साहनाच्या प्रवाहात राहतं.
- नात्यांमध्ये विश्वास आणि प्रेम वाढतं – प्रशंसा केल्याने इतरांशी असलेले संबंध अधिक दृढ होतात.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन
Stanford University येथील डॉ. केरॉल ड्वेक यांच्या संशोधनानुसार, दोन प्रकारची मानसिकता असते: Fixed Mindset आणि Growth Mindset. Fixed Mindset असलेली व्यक्ती इतरांच्या यशाने अस्वस्थ होते कारण ती स्वतःला त्यांच्याशी तुलना करते. Growth Mindset असलेली व्यक्ती मात्र इतरांचं यश पाहून प्रेरणा घेते, आणि स्वतःही अधिक चांगलं करण्याचा प्रयत्न करते.
Harvard University च्या अभ्यासात असं दिसून आलं की gratitude and appreciation (कृतज्ञता आणि प्रशंसा) व्यक्त करणाऱ्या व्यक्ती अधिक आनंदी आणि तणावमुक्त असतात.
मत्सराची जागा प्रेरणेने घ्या
- त्याचं यश म्हणजे माझ्या अपयशाची खूण नाही हे लक्षात ठेवा.
- मी त्याच्याकडून काय शिकू शकतो? हा विचार करा.
- मीही प्रयत्न केल्यास यशस्वी होऊ शकतो हे मनाशी ठरवा.
- स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवा आणि इतरांचं यश त्यांचा प्रवास म्हणून पाहा.
प्रशंसेची मानसिक सवय कशी लावायची?
१. दिवसातून किमान एका व्यक्तीचं मनापासून कौतुक करा.
२. सोशल मीडियावर इतरांच्या पोस्टवर प्रामाणिक प्रतिक्रिया द्या.
३. आपल्या मनात आलेली नकारात्मक भावना लगेच तपासा – ‘ही मत्सर आहे का?’
४. प्रत्येक यशस्वी व्यक्तीमागचा संघर्ष जाणून घ्या – त्यामुळे आपला दृष्टिकोन बदलेल.
५. ‘मी त्याच्यापेक्षा वेगळ्या मार्गाने चालतोय’ हे स्वतःला आठवत राहा.
छोटा प्रसंग :
स्नेहा आणि पूजा एकाच कंपनीत काम करतात. स्नेहाला प्रमोशन मिळालं आणि तिची मोठ्या पदावर निवड झाली. सगळे तिचं अभिनंदन करत होते, पण पूजाच्या मनात मात्र अस्वस्थता निर्माण झाली. तिने हे स्वतःचं अपयश मानलं. पण तिची मन:शांती हरवली. काही दिवसांनी, तिने मनोविकारतज्ज्ञाची मदत घेतली. तिथे तिला कळालं की पूजाचं दुःख तिच्या अपयशामुळे नव्हे, तर स्नेहाच्या यशामुळे निर्माण झालेल्या मत्सरामुळे होतं. तेव्हापासून पूजाने एक गोष्ट अंगिकारली – ‘दुसऱ्याचं यश हे आपल्याला प्रेरणा देण्यासाठी असतं.’ आणि तिनेही आपल्या प्रगतीकडे लक्ष केंद्रित केलं.
मत्सर ही नैसर्गिक भावना असली तरी ती नकारात्मकतेकडे नेत असते. याच्या विपरीत, इतरांचं कौतुक करणं हे आपल्या मानसिक आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरतं. म्हणूनच, जर इतरांचा यशस्वी प्रवास पाहिला तर मनातून ‘वा!’ म्हणायला शिकावं. तो ‘वा’ तुमच्या मनातल्या ‘कुरकुर’ला नष्ट करेल आणि तुम्हाला नव्या उंचीवर नेईल.
“दुसऱ्यांचं यश पाहून जर तुमचं मन गडगडत असेल, तर त्यांना नाही – तुम्हालाच स्वतःकडे पाहण्याची गरज आहे.”
तुम्ही आज कुणाचं कौतुक केलं का?
धन्यवाद!