आपली बुद्धिमत्ता (Intelligence) ही फक्त परीक्षांमध्ये गुण मिळवण्यासाठी किंवा गणिते सोडवण्यासाठी वापरली जाते, असा समज अनेकांचा असतो. पण मानसशास्त्राच्या दृष्टीकोनातून पाहिल्यास, बुद्धिमत्ता ही मानसिक आरोग्याचे रक्षण करणारी एक महत्त्वाची शक्ती आहे. मानसिक तणाव, चिंता, निराशा, निर्णयक्षमता, सामाजिक नातेसंबंध – या सर्व बाबींमध्ये बुद्धिमत्ता आपली भूमिका बजावत असते. बुद्धिमत्ता ही मानसिक स्वास्थ्याला कशी मदत करते याविषयी मानसशास्त्रीय संशोधन काय सांगते, हे आपण या लेखातून जाणून घेणार आहोत.
बुद्धिमत्तेचा अर्थ आणि प्रकार:
मानसशास्त्रात बुद्धिमत्तेच्या अनेक व्याख्या आहेत. सर्वसाधारणपणे, समस्या सोडवण्याची क्षमता, तर्कशक्ती वापरणे, शिकण्याची लवचिकता आणि अनुभवांमधून योग्य निष्कर्ष काढण्याची कला याला बुद्धिमत्ता म्हणतात.
हावर्ड गार्डनर या मानसशास्त्रज्ञाने ‘Multiple Intelligences’ ही संकल्पना मांडली. त्यानुसार बुद्धिमत्तेचे विविध प्रकार असतात:
- लॉजिकल-मॅथेमॅटिकल इंटेलिजन्स
- लिंग्विस्टिक इंटेलिजन्स
- इंटरपर्सनल (सामाजिक) बुद्धिमत्ता
- इंट्रापर्सनल (स्वतःबाबतची जाण)
- इमोशनल इंटेलिजन्स (भावनिक बुद्धिमत्ता)
यातील इंट्रापर्सनल आणि इमोशनल इंटेलिजन्स मानसिक स्वास्थ्याशी थेट संबंधीत आहेत.
बुद्धिमत्ता आणि मानसिक आरोग्य यातील संबंध:
- समस्यांवर उपाय शोधण्याची क्षमता:बुद्धिमान व्यक्ती समस्या ओळखण्यापासून ते त्या सोडवण्यापर्यंतची प्रक्रिया नीट पार पाडतात. जेव्हा कुठलेही संकट येते – जसे की नोकरीत अडचण, नात्यांतील तणाव – तेव्हा त्या संकटाचा सुस्पष्ट विचार करून मार्ग शोधण्याची क्षमता त्यांच्याकडे असते. त्यामुळे मानसिक तणाव दीर्घकाळ टिकत नाही.
- भावनिक बुद्धिमत्ता आणि मानसिक संतुलन:डॅनियल गोलेमन या मानसशास्त्रज्ञाने ‘Emotional Intelligence’ हा संकल्पना लोकप्रिय केली. त्यात स्वतःच्या भावना ओळखणे, त्या नियंत्रित करणे, दुसऱ्यांच्या भावना समजून घेणे, अशा क्षमतेचा समावेश होतो.संशोधन सांगते की, ज्यांची भावनिक बुद्धिमत्ता जास्त असते, ते लोक नैराश्य, राग, अस्वस्थता, सामाजिक चिंता यांचा सामना चांगल्या पद्धतीने करतात.
- स्वतःच्या विचारप्रक्रियेचे निरीक्षण (Metacognition):बुद्धिमान व्यक्ती त्यांच्या स्वतःच्या विचारप्रक्रियेवर विचार करू शकतात – याला Metacognition असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, “माझ्या मनात इतका नकारात्मक विचार का येतो आहे?” किंवा “मी ही गोष्ट वेगळ्या पद्धतीने हाताळू शकतो का?” – अशा प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याची क्षमता मानसिक स्वास्थ्यासाठी उपयुक्त ठरते.
- निर्णयक्षमता आणि आत्मविश्वास:बुद्धिमत्ता ही फक्त माहिती गोळा करण्यात मदत करत नाही, तर योग्य निर्णय घेण्याची ताकदही देते. आत्मविश्वासाने निर्णय घेणारे लोक मानसिकदृष्ट्या अधिक स्थिर असतात, कारण ते सतत शंका घेण्यात अडकत नाहीत.
संशोधन काय सांगते?
- IQ आणि डिप्रेशन यातील संबंध:काही संशोधनांनी दाखवून दिले आहे की, अत्यंत उच्च IQ असलेल्या व्यक्तींमध्ये कधी कधी नैराश्याचे प्रमाण अधिक आढळते. कारण त्यांचं सततचं विचार करणं, अस्तित्वावर प्रश्न विचारणं, आणि अतिसंवेदनशीलता यामुळे ते मानसिकदृष्ट्या थकतात.परंतु, मध्यम ते उच्च पातळीची IQ असलेल्या लोकांमध्ये भावनिक समज, आत्मनियंत्रण आणि सामाजिक समायोजन या गोष्टी उत्तम असतात, ज्यामुळे त्यांचे मानसिक आरोग्य चांगले राहते.
- Emotional Intelligence आणि मानसिक आरोग्य:2020 मध्ये झालेल्या एका अभ्यासात (Frontiers in Psychology) असे आढळून आले की, भावनिक बुद्धिमत्ता जास्त असलेल्या विद्यार्थ्यांमध्ये तणाव कमी असतो आणि त्यांचे मानसिक स्वास्थ्य अधिक संतुलित असते.
- Cognitive Behavioral Therapy (CBT) आणि बुद्धिमत्ता:CBT या मानसोपचार पद्धतीमध्ये विचारांच्या साखळ्या, चुकीचे विचार, स्वतःची चिकित्सा यांचा अभ्यास केला जातो. हा प्रकार बुद्धिमान आणि चिंतनशील व्यक्ती अधिक प्रभावीपणे आत्मसात करू शकतात. याचा अर्थ असा की, बुद्धिमत्ता ही मानसोपचार प्रक्रियेतही सहाय्यक ठरते.
बुद्धिमत्ता मानसिकदृष्ट्या कशी मदत करते याची उदाहरणे:
- नकारात्मक विचारांवर नियंत्रण:
“माझं आयुष्य वाईट आहे” या विचाराला “सध्या मी कठीण परिस्थितीत आहे, पण मी यातून मार्ग काढू शकतो” असा सकारात्मक दृष्टिकोन स्वीकारणं ही बुद्धिमत्तेचीच निशाणी आहे. - संवाद कौशल्य:
नातेसंबंधामध्ये ताण टाळण्यासाठी संवाद योग्य ठेवणे, समोरच्याच्या भावना समजून घेणे – हे बुद्धिमान व्यक्ती लवकर शिकतात. त्यामुळे नातेसंबंध तणावमुक्त राहतात. - स्वतःची काळजी घेणे:
मानसिक थकवा आला तर विश्रांती घेणे,Meditation करणे, सोशल मीडियापासून थोडा ब्रेक घेणे – ही सवय स्वतःच्या मानसिक स्वास्थ्याची जाणीव असल्याचं द्योतक आहे.
बुद्धिमत्ता वाढवण्याचे मानसशास्त्रीय उपाय:
- स्वतःचा विचार करण्याची सवय लावा (Self-reflection)
- जागरूकता (Mindfulness) सरावात आणा
- भावनांचे निरीक्षण करा, पण त्यात वाहून जाऊ नका
- विविध दृष्टिकोनातून विचार करण्याचा सराव करा
- चुकीच्या विचार पद्धती ओळखा आणि दुरुस्त करा (Cognitive Restructuring)
बुद्धिमत्ता ही फक्त शालेय किंवा व्यावसायिक यशासाठी नव्हे, तर मानसिक आरोग्यासाठीही अत्यंत महत्त्वाची आहे. भावनांची समज, स्वतःशी होणारा संवाद, योग्य निर्णय, तणावाचे व्यवस्थापन – या सगळ्यांत बुद्धिमत्ता आपली साथ देते. त्यामुळे मानसिक स्वास्थ्य राखण्यासाठी आपण केवळ बाह्य उपायांवर अवलंबून न राहता, बुद्धिमत्तेचा वापर अधिक सजगपणे कसा करायचा याचा विचार करणे गरजेचे आहे. कारण शेवटी सामर्थ्य आपल्या आतच असते, फक्त त्याचा योग्य वापर करता यायला हवा!
धन्यवाद!