माणूस हा एक विचारशील प्राणी आहे. त्याच्या आत एक असा अदृश्य पण ताकदवान झरा असतो, जो त्याला अधिक चांगले होण्यासाठी, शिकण्यासाठी, समजून घेण्यासाठी आणि वाढण्यासाठी सतत प्रेरित करतो. मानसशास्त्रात याला self-actualization किंवा स्व-विकसनाची प्रवृत्ती (Natural Tendency for Self-Development) असे म्हटले जाते. ही प्रवृत्ती प्रत्येक माणसामध्ये उपजत असते, फक्त कधी ती पूर्ण उलगडते आणि कधी अडथळ्यांमुळे दडपली जाते, इतकाच फरक.
मानसशास्त्रीय मते:
मानसशास्त्रज्ञ अब्राहम मास्लो (Abraham Maslow) यांनी ‘Hierarchy of Needs’ या संकल्पनेमध्ये सर्वात शेवटच्या पायरीवर ‘Self-Actualization’ म्हणजेच स्वतःचा सर्वोत्तम विकास, असे वर्णन केले आहे. त्यांनी सांगितले की, अन्न, वस्त्र, निवारा, सुरक्षितता, प्रेम आणि आत्मसन्मान या सगळ्या गरजा भागल्यानंतर माणूस स्वतःच्या क्षमतेचा शोध घेऊ लागतो. तो अधिक सृजनशील होतो, अर्थपूर्ण आयुष्य जगतो आणि स्वतःचं खरे रूप शोधतो.
त्याचप्रमाणे कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers) या मान्यवर मानसशास्त्रज्ञाने माणसाच्या आत दडलेल्या actualizing tendency या नैसर्गिक प्रेरणेचा उल्लेख केला आहे. रॉजर्सच्या मते, प्रत्येक माणसात स्वतःचं उत्तम रूप गाठण्याची एक सहज, नैसर्गिक आणि अंतर्गत प्रेरणा असते. ही प्रेरणा त्याला मानसिक, भावनिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वाढण्यास मदत करते.
स्व-विकसनाचे विविध पैलू:
स्वतःला विकसित करण्याची ही प्रवृत्ती विविध पद्धतीने दिसून येते:
- ज्ञान मिळवण्याची इच्छा:
अनेकांना सतत नवीन गोष्टी शिकण्याची ओढ असते. यातून ते पुस्तके वाचतात, अभ्यास करतात, कोर्सेस करतात. शिक्षण हे केवळ प्रमाणपत्रासाठी नाही तर स्वतःला समजून घेण्यासाठी आणि विकसित होण्यासाठी असते. - स्वतःशी संवाद साधणे:
काही लोक स्वतःच्या विचारांचा, भावना, वागणुकीचा आत्मपरीक्षण करत असतात. ते डायरी लिहितात, ध्यान करतात, किंवा शांततेत स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात. हीदेखील एक महत्त्वाची विकसनाची प्रक्रिया असते. - नात्यांमधून शिकणे:
प्रत्येक नातं आपल्याला काहीतरी शिकवून जातं. आपली सहनशक्ती, समजूतदारपणा, समंजसता यामध्ये सुधारणा घडवण्यासाठी नात्यांचे योगदान मोठं असतं. - संकटांमधून विकास:
एखादं मोठं संकट किंवा दुःख अनुभवल्यावर माणूस अधिक शहाणा होतो. याला Post-Traumatic Growth असेही म्हटले जाते. म्हणजे संकटांनंतरही माणूस अधिक समजूतदारपणे आणि आत्मभानाने वागू लागतो.
मुलांमध्ये दिसणारी ही प्रवृत्ती:
लहान मुलं त्यांच्या प्रत्येक कृतीतून स्वतःला विकसित करत असतात. ते सतत प्रश्न विचारतात, चुकतात, पुन्हा प्रयत्न करतात. यामध्ये त्यांना कोणी शिका म्हणून सांगत नाही, तरीही त्यांच्या आत एक अशी ऊर्जा असते, जी त्यांना विकसित करत राहते. हा स्वाभाविक विकासाचाच एक भाग आहे.
या प्रवृत्तीस अडथळे येण्याची कारणं:
कधी कधी ही नैसर्गिक प्रवृत्ती दडपली जाते. त्यामागे काही कारणं असू शकतात:
- सतत टीका करणारे किंवा दडपशाही करणारे वातावरण
- व्यक्तिमत्त्व विकासास पोषक नसलेली शिक्षणपद्धती
- गरजांमध्ये अडकलेले आयुष्य (गरिबी, असुरक्षितता, सामाजिक भेदभाव)
- स्वतःबद्दल नकारात्मक दृष्टिकोन
- मानसिक आजार किंवा आत्मविश्वासाचा अभाव
ही प्रवृत्ती विकसित करण्यासाठी काय करता येईल?
- स्वतःला स्वीकारा:
आपण जसे आहोत तसे स्वतःला स्वीकारल्याशिवाय खरा विकास होऊ शकत नाही. आपले गुण, दोष, भावना आणि विचार यांची जाणीव ठेवून आपण प्रामाणिक राहणं गरजेचं आहे. - लक्ष केंद्रित करा:
आपल्या आयुष्यात काय महत्त्वाचं आहे हे ठरवणं आवश्यक आहे. लक्ष्य निश्चित झालं की त्यासाठीचा मार्ग आपोआप सापडतो. - दैनंदिन चांगल्या सवयी विकसित करा:
व्यायाम, ध्यान, नियमित वाचन, योग्य झोप, सकारात्मक संवाद अशा छोट्या सवयी मोठ्या बदलाचे कारण ठरतात. - तुमच्या भोवती सकारात्मक लोक ठेवा:
जे तुमच्यातील चांगुलपणा ओळखतात, जे तुमच्या वाढीस प्रोत्साहन देतात असे लोक आपल्या आयुष्यात असावेत. - चुका स्वीकारून शिका:
चुकल्यावर स्वतःला दोष न देता, त्या चुका शिकण्याची संधी म्हणून पहा. - मदत मागा:
कधी स्वतःला समजून घेणं कठीण जातं. अशावेळी समुपदेशकाची किंवा मानसशास्त्रज्ञाची मदत घ्यायला अजिबात संकोच करू नका.
एक छोटीशी प्रेरणादायक कथा:
सागर नावाचा एक तरुण अनेक वर्ष एकाच कंपनीत काम करत होता. सुरुवातीला तो उत्साही, शिकण्यास उत्सुक होता. पण कालांतराने त्याला आपल्या आयुष्यात काहीतरी चुकत असल्याचं जाणवू लागलं. कामात आनंद मिळत नव्हता, व्यक्तिमत्त्व ठप्प झाल्यासारखं वाटू लागलं. त्याने स्वतःकडे एक कटाक्ष टाकला आणि आपल्यात अजूनही शिकण्याची, विकसित होण्याची इच्छा आहे, हे ओळखलं. त्याने एक नवीन कोर्स केला, थोडं वेगळं वाचन सुरू केलं आणि स्वतःच्या विचारांवर काम केलं. काही महिन्यांतच तो अधिक शांत, समाधानी आणि आनंदी वाटू लागला. त्याला समजलं, की आपल्यात विकासाची प्रवृत्ती होतीच, फक्त ती पुन्हा जागृत करणं आवश्यक होतं.
प्रत्येक माणसामध्ये स्वतःला विकसित करण्याची एक नैसर्गिक, अंतर्गत प्रेरणा असते. ही प्रेरणा आपल्या आनंदी, समाधानी आणि अर्थपूर्ण आयुष्याचा पाया असते. आपण या प्रेरणेला दडपून टाकत नाही, तर तिचं संगोपन केलं पाहिजे. कारण ही प्रवृत्तीच आपल्याला ‘माणूस’ बनवते, आणि त्याहीपलीकडे, एक ‘सजग व्यक्ती’ बनवते.
आपणसुद्धा थांबू नका, शिका, अनुभव घ्या, स्वतःकडे बघा – कारण तुमच्यातच तुमचा सर्वोत्तम ‘स्व’ लपलेला आहे.
धन्यवाद!