आपण माणसं एकमेकांशी नात्यांद्वारे जोडलेलो असतो. आई-वडील, भाऊ-बहीण, मित्र-मैत्रिणी, जोडीदार, मुले अशा विविध संबंधांतून आपलं आयुष्य समृद्ध होतं. पण या सर्व नात्यांच्या गर्तेत कधी कधी आपण आपल्यालाच विसरतो. “मी कोण आहे?” हा मूलभूत प्रश्न मागे पडतो आणि आपली ओळख केवळ ‘आईची मुलगी’, ‘त्याची बायको’, ‘या कंपनीतील कर्मचारी’ इतक्यापुरती मर्यादित होते. मानसशास्त्र सांगतं की व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण ही नात्यांतून होत असली तरी, माणसाचं वेगळं आणि स्वतंत्र अस्तित्व असणं तितकंच आवश्यक आहे.
स्वतंत्र अस्तित्व म्हणजे नेमकं काय?
स्वतंत्र अस्तित्व म्हणजे केवळ एकटं राहणं नाही, तर कोणत्याही नात्यात असूनही स्वतःचे विचार, मतं, गरजा आणि ओळख टिकवून ठेवणं. मानसशास्त्रज्ञ Erik Erikson यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकास सिद्धांतानुसार, प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात एक टप्पा असा येतो की तिला स्वतःची ओळख (Identity) शोधावी लागते. ही ओळख केवळ नात्यांमधून नाही, तर स्वतःच्या ध्येयातून, आवडीनिवडींमधून, मूल्यमापनातून आणि आत्मपरीक्षणातून तयार होते.
नात्यांमध्ये स्वतःला हरवण्याचे परिणाम
काही व्यक्ती इतक्या नात्यांमध्ये गुंतून जातात की त्या स्वतःचं अस्तित्व हरवून बसतात. त्यांचे निर्णय इतरांच्या अपेक्षांवर आधारित असतात. यामुळे त्यांच्या मनात खालील प्रकारच्या समस्या निर्माण होतात:
- स्वतःबद्दल संभ्रम: “मला काय आवडतं?” किंवा “माझं मत काय आहे?” हे प्रश्नही त्यांना पडत नाहीत.
- स्वतःची अवहेलना: आपल्या गरजा, भावना, आकांक्षा मागे टाकून दुसऱ्यांसाठी जगणं.
- आत्मसन्मानात घट: “माझं काही महत्त्व नाही” असा भाव निर्माण होतो.
- मानसिक थकवा व नैराश्य: सतत इतरांच्या गरजा पूर्ण करताना स्वतःला गमावण्याची जाणीव मनाला थकवते.
स्त्रियांच्या बाबतीत अधिक प्रकर्षाने जाणवणारी समस्या
भारतीय संस्कृतीत स्त्रियांकडून “तू घरासाठी, कुटुंबासाठी जग” अशी अपेक्षा ठेवली जाते. मुलीच्या रूपात तिला आदर्श कन्या, पत्नी झाल्यावर समर्पित जोडीदार, आई झाल्यावर त्यागमयी माता या साच्यांमध्ये टाकलं जातं. त्यामुळे अनेक स्त्रिया स्वतःचं अस्तित्व विसरतात. American Psychological Association (APA) च्या अभ्यासानुसार, स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वाला वेळ न देणाऱ्या स्त्रियांमध्ये anxiety आणि depression चे प्रमाण अधिक आढळते.
मानसिक आरोग्यासाठी स्वतंत्र ओळख का आवश्यक?
- स्वतंत्रता निर्णयक्षम बनवते: स्वतःच्या ओळखीमुळे आपण कोणत्या गोष्टी स्वीकारायच्या आणि कोणत्या नाकारायच्या हे ठरवू शकतो.
- आत्मसन्मान वृद्धिंगत होतो: स्वतःच्या मूल्यांची जाणीव झाल्यावर स्वतःचं महत्त्व पटतं.
- तणावावर नियंत्रण मिळतं: स्वतःसाठी वेळ देणाऱ्या लोकांना burnout होण्याचा धोका कमी असतो.
- नात्यांत अधिक समतोल निर्माण होतो: जेव्हा आपण स्वतःला ओळखतो, तेव्हा दुसऱ्यांशी नातं ठेवताना guilt किंवा dependency कमी होते.
कुठे सुरुवात करावी? – मानसशास्त्रीय उपाययोजना
- स्वत:ला ओळखा (Self-awareness):
दररोज १० मिनिटं स्वतःबरोबर घालवा. आपल्याला काय आवडतं, काय त्रास देतं, आपण कोण होऊ इच्छितो हे स्वतःला विचारा. हे Reflective Journaling म्हणून ओळखलं जातं. - स्वतंत्र निर्णय घ्या (Independent Choices):
इतरांची मते विचारात घेतली तरी शेवटचा निर्णय स्वतःच घ्या. यामुळे आत्मनिर्भरता वाढते. - स्वत:साठी वेळ राखून ठेवा (Me Time):
दिवसात थोडासा वेळ फक्त स्वतःसाठी राखा – एखादं पुस्तक, छंद, संगीत, योगासन यामध्ये गुंतून बघा. - Personal Boundaries सेट करा:
कोणत्याही नात्यात “माझ्या मर्यादा कोणत्या आहेत?” हे स्पष्टपणे ठरवा आणि व्यक्त करा. यामुळे भावनिक शोषण होत नाही. - स्वत:च्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करा:
वैयक्तिक ध्येय ठरवा – शिक्षण, करिअर, फिटनेस, कला इत्यादींचं उद्दिष्ट ठेवा आणि त्यावर काम करा.
समर्पक उदाहरण – स्मिता ची कहाणी
स्मिता एक ३५ वर्षांची गृहिणी. तिचं पूर्ण आयुष्य नवरा, मुलं आणि सासरच्या जबाबदाऱ्यांमध्ये गेलं. तिला चित्रकलेची प्रचंड आवड होती पण “आता वेळ कुठे आहे?” असं म्हणत ती हे दूर लोटत गेली. काही वर्षांनी तिच्यात वैफल्य, चिडचिड आणि मानसिक थकवा जाणवू लागला. मानसोपचारतज्ज्ञांच्या मदतीने स्मिताने दर आठवड्याला एक तास स्वतःसाठी ठेवला. ती पुन्हा चित्रं काढू लागली. काही महिन्यांतच तिच्यात बदल झाला – ती अधिक सकारात्मक, आनंदी आणि आत्मविश्वासू झाली. आज ती स्वतःचं एक छोटं आर्ट स्टुडिओ चालवते.
कौटुंबिक नात्यांमध्येही ‘मी’ जपता येतो
कुठल्याही नात्यांमध्ये स्वतःचं अस्तित्व टिकवून ठेवणं म्हणजे अहंकार नाही, तर आत्मप्रेम. ‘आपलं स्वतःचं आयुष्य असावं’ याचा अर्थ ‘इतरांपासून वेगळं राहा’ असा होत नाही. त्याचा अर्थ आहे – नात्यांमध्ये गुंतलेलं असतानाही स्वतःसाठी जागा राखणे.
“माझं अस्तित्व केवळ इतरांच्या नजरेतून परिभाषित न होता, माझ्या स्वतःच्या दृष्टिकोनातून घडलेलं असावं” हे लक्षात घेतलं पाहिजे. मानसशास्त्र सांगतं की व्यक्तिमत्त्वाची खरी वाढ ही तेव्हाच होते जेव्हा आपण नात्यांना महत्त्व देतो, पण स्वतःचं अस्तित्व विसरत नाही. कारण शेवटी, नातं हे आयुष्याचा भाग असलं तरी ते आयुष्य नसतं. स्वतःला ओळखणं, स्वतःसाठी जगणं आणि स्वतःची ओळख प्रस्थापित करणं हे कोणत्याही नात्याइतकंच महत्त्वाचं आहे.
तुमचं स्वतःचं अस्तित्व साकारायला सुरुवात आजच करा – कारण स्वतःवर प्रेम करणं हे कोणत्याही नात्याच्या आधी यायला हवं.
धन्यवाद!