आपल्या जीवनात प्रत्येक व्यक्तीला एखादी गोष्ट जास्त चांगली जमत असते, आणि एखादी गोष्ट तुलनेने कमी जमत असते. हीच कमकुवत बाजू बहुतेक लोक लपवायचा प्रयत्न करतात, कारण त्यांना असं वाटतं की ती बाजू दाखवली, तर ते इतरांच्या नजरेत कमी मूल्याचे वाटतील. परंतु मानसशास्त्र असं सांगतं की, जेव्हा आपण आपली कमजोर बाजू स्वीकारतो, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने आत्मभानाच्या वाटेवर पाऊल ठेवतो.
कमजोर बाजू म्हणजे काय?
कमजोर बाजू म्हणजे आपल्या व्यक्तिमत्त्वातील, विचारसरणीतील, वागणुकीतील किंवा क्षमतांमधील ती गोष्ट जी आपल्याला अडथळा निर्माण करते. उदाहरणार्थ, काही लोक अतिशय भावनिक असतात, काही लोकांना निर्णय घेणं अवघड जातं, काहीजण स्वतःवर फार कमी आत्मविश्वास ठेवतात. या सगळ्या गोष्टी ‘कमजोर बाजू’ म्हणून ओळखल्या जाऊ शकतात. परंतु याच बाबी आत्मचिंतन आणि स्व-स्वीकाराच्या नजरेने बघितल्या, तर त्या व्यक्तिमत्त्व विकसित करण्याची संधी बनू शकतात.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन:
1. Acceptance and Commitment Therapy (ACT)
ACT ही एक मानसोपचार पद्धत आहे, जी सांगते की आपली कमजोरी, भावना, वाईट सवयी — या सगळ्यांना स्वीकारणं हा मानसिक आरोग्य सुधारण्याचा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. ACT मध्ये असं म्हटलं आहे की, स्वतःविषयी नकारात्मक भावना टाळण्याऐवजी, त्या स्वीकारून आपण त्या परिस्थितीत सकारात्मक कृती करू शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला भीती वाटते हे मान्य केल्यावर तो योग्य त्या उपाययोजना करू शकतो, जसं की मेडिटेशन, काउन्सेलिंग किंवा थोडं थोडं करून त्या भीतीचा सामना करणं.
2. Carl Rogers यांचे स्वतःच्या स्वीकाराचे तत्व
मानसशास्त्रज्ञ कार्ल रॉजर्स यांनी ‘unconditional positive regard’ आणि ‘self-acceptance’ या संकल्पना मांडल्या. ते म्हणतात की जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वतःला पूर्णतः स्वीकारते, तेव्हा ती व्यक्ती विकासाच्या वाटेवर पुढे जाऊ लागते. म्हणजेच, कमकुवत गोष्टी लपवण्याऐवजी, त्या समजून घेतल्यावर, त्या सुधारण्याची प्रक्रिया सहज होते.
कमजोर बाजू स्वीकारल्याने काय फायदे होतात?
1. आत्मभान विकसित होते:
आपल्या चुका, भीती, न्यूनगंड समोरासमोर बघण्याची तयारी असेल, तर आपण स्वतःची खरी ओळख शोधू लागतो. ही प्रक्रिया कठीण असली तरी, ती आपल्याला अधिक सजग बनवते.
2. इतरांशी सहानुभूती वाढते:
जेव्हा आपण स्वतःच्या कमजोर बाजू समजून घेतो, तेव्हा इतरांचं वेगळेपणही आपल्याला स्वीकारता येतं. आपली सहानुभूती वाढते, आपण अधिक समजूतदार व्यक्ती बनतो.
3. अपयशाची भीती कमी होते:
कमजोर बाजू स्वीकारल्यानंतर एखादी गोष्ट चुकली तरी आत्मसन्मान कमी होत नाही. यामुळे प्रयत्न करत राहण्याची मानसिक ताकद मिळते.
4. बदलाची खरी सुरुवात होते:
स्वतःला बदलण्यासाठी आपण काय सुधारायला हवं, हे फक्त तेव्हाच समजतं जेव्हा आपण स्वीकारतो की काहीतरी सुधारण्यासारखं आहे. स्वीकृतीशिवाय बदल अशक्य असतो.
उदाहरण म्हणून एक कथा:
संदीप नावाचा एक तरुण आहे, जो एका मल्टीनॅशनल कंपनीत काम करत होता. तो अत्यंत मेहनती, हुशार आणि टेक्निकली मजबूत होता. पण त्याला ‘प्रेझेंटेशन’ किंवा टीमसमोर बोलणं खूप कठीण जायचं. त्यामुळे त्याला प्रमोशन मिळत नव्हतं.
सुरुवातीला संदीप ही गोष्ट लपवत असे, इतरांची टवाळी होईल म्हणून संधी टाळत असे. पण एका काउंसलरच्या सल्ल्याने त्याने ही गोष्ट स्वीकारली. त्याने आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी स्पीच ट्रेनिंग घेतलं, लहान टीम मीटिंग्समध्ये बोलायला सुरुवात केली. काही महिन्यांतच तो इतका सुधारला की त्याला मोठ्या टीमचं नेतृत्व देण्यात आलं.
संदीपचा अनुभव दाखवतो की कमजोरी लपवल्यास ती आपल्याला घसरणीच्या दिशेने घेऊन जाऊ शकते, पण ती स्वीकारल्यास तीच गोष्ट आपली ताकद बनू शकते.
कमजोर बाजू स्वीकारण्यासाठी काही उपयोगी उपाय:
1. स्वतःला प्रामाणिकपणे ओळखा:
आपल्याला काय जमतं आणि काय अजून जमत नाही, याचा सच्चा आत्मपरीक्षण करा. यात मित्र, कुटुंबीय, सहकारी यांची मदत घ्या.
2. आत्मनिंदेऐवजी आत्मकृपा:
‘मी काहीच करू शकत नाही’ अशी भाषा टाळा. त्याऐवजी, ‘माझ्या या क्षेत्रात अजून सुधारणा होऊ शकते’ असं सकारात्मक दृष्टीकोन ठेवा.
3. शरम टाळा, शिकायला घ्या:
कमजोर गोष्टी कबूल केल्यावर लाज वाटते हे स्वाभाविक आहे, पण यामागे शिकण्याची संधी आहे हे समजून घ्या.
4. धैर्य आणि सातत्य ठेवा:
सुधारणेला वेळ लागतो. त्यामुळे अधूनमधून पराभव झाला तरी हार मानू नका.
निष्कर्ष
आपल्या कमजोर बाजू स्वीकारणं म्हणजे पराभव नव्हे, तर एक नवीन सुरुवात आहे. ती सुरुवात आत्मभानाने, समजूतदारपणाने आणि सुधारणेच्या इच्छेने भरलेली असते. आपली कमजोरी म्हणजेच आपला शिक्षक आहे — जो आपल्याला जास्त चांगलं, समजूतदार आणि भावनिकदृष्ट्या बळकट बनवतो.
मनाचे बंधनं तोडून, आत्मस्वीकृतीच्या दिशेने पहिलं पाऊल टाका. तुमच्या कमजोर बाजूंपासून पळू नका — त्यांच्याकडे लक्ष द्या, त्यांना समजून घ्या, आणि मगच त्यांचा उपयोग स्वतःच्या बळकटीसाठी करा.
धन्यवाद!
खूप सुंदर आणि जीवनात खूप उपयोगी होईल 🙏
Khup chhan vatla