मनुष्यस्वभावाचं एक महत्त्वाचं वैशिष्ट्य म्हणजे — दुसऱ्याला समजावण्याची, पटवण्याची आणि योग्य मार्गावर आणण्याची गरज. एखाद्या माणसाला आपण “समजूतदार” म्हणतो, कारण तो इतरांना समजून घेतो, आणि गरज असेल तेव्हा त्यांना समजावतो. पण हा प्रवास सतत सुरू ठेवला, तर एक वेगळ्याच प्रकारचा मानसिक थकवा आपल्या मनात साचायला लागतो. आणि त्या थकव्याचा परिणाम मनाच्या शांततेवर होतो.
समजावण्यामागचं मानसशास्त्र
मानसशास्त्रात याला Cognitive Dissonance असं एक संज्ञात्मक संकल्पनासुद्धा आहे. ज्या वेळेस आपण कुणालातरी काही पटवण्याचा प्रयत्न करत असतो आणि त्यांचं वागणं त्या संकल्पनेच्या विरुद्ध असतं, तेव्हा आपल्या मनात एक अंतर्गत तणाव निर्माण होतो. ही मानसिक अस्वस्थता सतत आपलं मन खचवत राहते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या जवळच्या व्यक्तीला तुम्ही सतत सांगत आहात की, “धूम्रपान करू नकोस, ते शरीरासाठी घातक आहे.” पण तो/ती काहीही ऐकण्याच्या मनःस्थितीत नसेल. अशावेळी तुम्ही एखाद्याचं भलं विचारूनही त्रासच सहन करत असता.
‘समजावणं’ हा एक ‘Over Functioning’ प्रकार
काही लोक इतरांसाठी इतके काही करतात की, ते स्वतःला पूर्णतः विसरून जातात. याला मानसशास्त्रात “Over-functioning partner or person” असं म्हटलं जातं. हे लोक दुसऱ्यांच्या समस्या, त्यांच्या चुका, त्यांची जबाबदारी स्वतःच्या खांद्यावर घेतात. आणि मग सतत त्यांच्या चुका सुधारण्याचा प्रयत्न करत राहतात. हे करताना ते थकतात, हताश होतात, पण समोरच्याच्या वर्तनात काहीही फरक पडत नाही.
थकवा फक्त शारीरिक नसतो — तो मानसिक असतो
Emotional burnout किंवा compassion fatigue हा प्रकार अशाच अनुभवातून निर्माण होतो. दुसऱ्याच्या भल्यासाठी आपण जेव्हा सतत बोलत राहतो, समजावतो, आणि तेव्हा देखील आपल्याला केवळ विरोधच मिळतो, तेव्हा एक मानसिक थकवा मनात निर्माण होतो. हा थकवा इतका खोलवर असतो की, तो आपल्या आत्मभानावर परिणाम करतो.
हा अनुभव विशेषतः शिक्षक, पालक, डॉक्टर, सल्लागार अशा व्यक्तींना अधिक येतो. कारण ते सतत इतरांच्या मानसिकतेवर परिणाम करण्याचा प्रयत्न करत असतात.
‘Let go’ हेही एक कौशल्य आहे
आपल्याकडे “समजावणं” हा एक सकारात्मक क्रियापद म्हणून पाहिला जातो. पण सतत समजावणं म्हणजे त्या व्यक्तीला स्वातंत्र्य न देणं असंही समजलं जातं.
कधी कधी लोक चुका करत राहतात, त्यांना त्याचे परिणाम अनुभवू द्या. त्यातून ते अधिक शहाणे होतील. यालाच मानसशास्त्रात natural consequences learning असं म्हटलं जातं.
जर एक व्यक्ती सतत चुकीच्या नात्यात अडकत असेल, तुम्ही तिच्यावर कितीही प्रेमाने “हे तुझ्यासाठी नाही” असं सांगितलं तरी ती ऐकत नाहीये, तर तिला तिचा अनुभव घेऊ द्या. जेव्हा तिच्या मनाला पटेल, तेव्हाच बदल शक्य होतो.
मनाचा ताण आणि नात्यांतील दुरावा
सतत समजावण्याची भूमिका घेतल्याने एक समस्या अधिक गडद होते — आणि ती म्हणजे, नात्यांमध्ये तणाव निर्माण होतो. कारण समोरचा व्यक्ती हे ‘समजावणं’ हे control म्हणून अनुभवतो. तो विचार करतो की, “तो/ती मला समजून घेत नाही, सतत आपली मतेच लादतो/लादते.”
या उलट, तुम्ही समोरच्याला त्याच्या विचारांनुसार जगू दिलंत, त्याला अनुभव घेऊ दिलात, तर नातं टिकण्याची शक्यता अधिक असते. त्यामुळे काही वेळा “मी थकलोय” असं वाटणं ही मनाची योग्य सूचना असते की, “आता बाजूला व्हा.”
समजावणं का सोडावं?
- स्वतःचं मानसिक आरोग्य जपण्यासाठी:
जेव्हा आपण सतत दुसऱ्याच्या चुका समजावत असतो, तेव्हा आपलं मन थकायला लागतं. नकारात्मकता वाढते. - स्वतःच्या मूल्यांना महत्त्व देण्यासाठी:
तुम्ही जे मूल्य जपता, जर समोरच्याला त्याचं काहीही वाटत नसेल, तर तुम्ही सतत तडजोड करत राहता. हे तुमचं आत्ममूल्य कमी करतं. - स्वतंत्रतेचा आदर करण्यासाठी:
प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःचे निर्णय घेण्याचा अधिकार आहे. जरी ते चुकीचे असले तरी. - नात्यांमध्ये समतोल राखण्यासाठी:
“मी नेहमीच समजावणारा” आणि “तो/ती नेहमीच ऐकणारा” अशी नात्यांची भूमिका असेल, तर ती तुटतेच. कारण प्रेमात, संवादात दोघांचाही सहभाग हवा.
समजावणं सोडणं म्हणजे काय?
- हे “दुरावा” नाही, तर वैयक्तिक सीमांचं (Boundaries) भान आहे.
- हे “माझी जबाबदारी संपली” असं सांगणं नाही, तर “मी आता तुझ्यावर विश्वास ठेवतो/ठेवते की, तू योग्य निर्णय घेशील” असं सकारात्मक संकेत देणं आहे.
- हे “मला काहीच फरक पडत नाही” असं नाही, तर “माझी मर्यादा आहे, आणि मी ती ओलांडणार नाही” असं ठामपणे सांगणं आहे.
थकलेल्यांसाठी मानसशास्त्रीय उपाय
- स्वतःला मोकळं वाटू द्या:
समजावण्याचा प्रयत्न करायचा नाही, हा निर्णय घेतल्यावर guilt येऊ शकतो. पण स्वतःच्या आरोग्यासाठी हा निर्णय महत्त्वाचा असतो. - मनात संवाद ठेवा:
“मी पुरेसा प्रयत्न केला आहे.” हे मनात ठसवा. तुमचं प्रयत्नाचं प्रमाण आता पुरेसं झालं आहे. - ‘Detached Involvement’ ठेवा:
याचा अर्थ — तुम्ही प्रेम, काळजी ठेवा पण अति गुंतवणूक करू नका. - ध्यान, व्यायाम, सकारात्मक पुस्तके:
हे उपाय मानसिक थकवा दूर करण्यात मदत करतात. - थोडं मागं या:
काही काळ संवाद टाळणं, वा अल्प करणं, नात्याला जागरूकतेची जाणीव करून देतं.
शेवटचं मनोविश्लेषण
कधी कधी आपणच कोणाचा “वाचक” होण्याचा हट्ट धरतो, तर कधी कोणीतरी आपल्याला ‘वाचवेल’ याची अपेक्षा ठेवतो. पण वास्तवात, प्रत्येकालाच स्वतःच स्वतःला समजून घ्यावं लागतं. समजावण्याचा प्रवास जिथे संपतो, तिथेच स्वानुभवाचा खरा अध्याय सुरू होतो.
म्हणूनच,
“समजवता समजवता जेव्हा थकून जाल… तेव्हा समजावणं सोडून द्या.”
ते एक पराभव नसून, स्वतःच्या मर्यादांची जाणीव असते.
ती जाणीव म्हणजेच शहाणपणाचं पहिलं पाऊल.
धन्यवाद!