आपल्यापैकी अनेकजण प्रत्येक विनंतीला, अपेक्षेला आणि गरजेला “हो” म्हणतात. मित्राने मदतीची विनंती केली, बॉसने अतिरिक्त काम दिलं, कुटुंबीयांनी एखाद्या कार्यक्रमात भाग घेण्याचा आग्रह केला – आपण सर्वत्र सहमती दर्शवतो. कारण आपल्याला चांगली व्यक्ती वाटायचं असतं. पण सतत सगळ्यांना “हो” म्हणत राहणं आपल्या मानसिक शांततेसाठी अत्यंत धोकादायक ठरू शकतं. मानसशास्त्र सांगतं की “नाही” म्हणण्याची कला आत्मसन्मान आणि मानसिक आरोग्य टिकवण्यासाठी अत्यावश्यक आहे.
१. ‘हो’ म्हणण्यामागचं मानसिक कारण
मानसशास्त्रीयदृष्ट्या विचार केला, तर प्रत्येक माणसाला समाजात स्वीकार मिळवायची गरज असते. ही गरज “Belongingness Theory” अंतर्गत येते. अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ Baumeister आणि Leary यांच्या मते, माणसाला इतरांशी संबंध ठेवणे आणि आपल्याला स्वीकारले जाणे, ही मूलभूत मानसिक गरज असते. म्हणूनच आपण अनेकदा आपली मतं न मांडता, मनाविरुद्ध वागून दुसऱ्याला खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करतो.
पण ही मानसिक गरज जेव्हा अतिरेक करते, तेव्हा ती People Pleasing Behaviour मध्ये बदलते. म्हणजेच आपण स्वतःच्या गरजांकडे दुर्लक्ष करून इतरांच्या समाधानासाठी निर्णय घेऊ लागतो.
२. सगळ्यांना ‘हो’ म्हणण्याचे मानसिक परिणाम
सतत सगळ्यांना ‘हो’ म्हणणे ही सुरुवातीला सकारात्मक वाटू शकते, पण दीर्घकालीन मानसिक आरोग्यावर त्याचे परिणाम गंभीर असतात.
अ) तणाव आणि चिंता वाढते
सतत दुसऱ्यांची कामं स्वीकारणं, त्यांचं समाधान करणं, स्वतःची मतं न मांडणं – हे सर्व गोष्टी आपल्यावर मानसिक दडपण निर्माण करतात. American Psychological Association च्या संशोधनानुसार, अशा वर्तनामुळे व्यक्तीमध्ये दीर्घकालीन चिंता (Chronic Anxiety) वाढते.
ब) आत्मसन्मान कमी होतो
जेव्हा आपण सतत दुसऱ्यांसाठी जगतो, तेव्हा आपली स्वतःबद्दलची धारणा क्षीण होते. “माझ्या गरजांना महत्त्व नाही”, “मी नाही म्हणालो तर लोक मला नाकारतील” अशा भावना मनात घर करतात. यामुळे आत्मसन्मान हळूहळू कमी होतो.
क) मानसिक थकवा आणि बर्नआउट
खूप काम, वेळेचा ताण, स्वतःसाठी वेळ न मिळणं हे सर्व घटक mental burnout ला कारणीभूत ठरतात. खासकरून ज्या व्यक्ती “ना” म्हणू शकत नाहीत, त्यांना हे जास्त प्रमाणात जाणवतं.
३. ‘नाही’ म्हणण्याचे मानसशास्त्रीय फायदे
अ) स्पष्टता आणि आत्मनिर्भरता
“नाही” म्हणणं म्हणजे आपण आपले मर्यादा ओळखतो. हे एक प्रकारे स्वतःची जागरूकता (Self-awareness) वाढवतं. Cognitive Behavioral Therapy (CBT) मध्ये देखील यावर भर दिला जातो – स्वतःच्या भावनांना, क्षमतेला ओळखून त्यानुसार निर्णय घेणं.
ब) नात्यांमध्ये प्रामाणिकपणा येतो
सतत “हो” म्हणणं म्हणजे नकळत खोटं बोलणं. जेव्हा आपण मनातून एखादी गोष्ट नको असतानाही स्वीकारतो, तेव्हा आपले वर्तन कृत्रिम होतं. यामुळे नाती पोकळ होतात. “नाही” म्हणणं म्हणजे नात्यांमध्ये प्रामाणिक संवाद निर्माण करणं.
क) मानसिक आरोग्य सुधारतं
‘ना’ म्हणण्याची सवय लावल्यास माणसाचं आत्मभान वाढतं, निर्णयक्षमतेवर विश्वास वाढतो आणि मानसिक स्पष्टता येते. Journal of Personality and Social Psychology मधील संशोधनानुसार, स्पष्ट मर्यादा असलेल्या व्यक्तींमध्ये तणाव कमी असतो आणि ते मानसिकदृष्ट्या अधिक स्थिर असतात.
४. ‘नाही’ म्हणता न येण्याची कारणं
अ) सामाजिक भीती (Social Anxiety)
काही लोकांना भीती वाटते की “मी नाही म्हणालो तर लोक काय म्हणतील?” ही चिंता त्यांना प्रत्येक वेळी ‘हो’ म्हणायला भाग पाडते.
ब) अपमान किंवा नकारात्मक प्रतिक्रिया टाळणं
आपल्याला वाटतं की “ना” म्हटल्यास समोरचा दुखावेल, आपल्याला नाकारेल. ही मानसिकता ‘Conflict Avoidance Behavior’ मधून येते.
क) परिपूर्णतेची गरज (Need for Perfectionism)
आपण सर्व गोष्टी योग्य आणि दुसऱ्यांना पटतील अशाच करायला हव्यात, असं वाटणं – यामुळं ‘ना’ म्हणणं आपल्याला चुकीचं वाटू लागतं.
५. ‘नाही’ म्हणायचं शिकण्याच्या काही मानसशास्त्रीय पद्धती
अ) “ना” म्हणणं म्हणजे नातं तोडणं नाही
या गोष्टीचं स्वतःला सतत स्मरण करून द्या. “ना” म्हणणं म्हणजे दुसऱ्याला अपमानित करणं नव्हे, तर स्वतःच्या सीमांची जाणीव करून देणं आहे.
ब) वेळ मागा
जर लगेच “ना” म्हणणं शक्य नसेल, तर म्हणा – “मी थोडा विचार करून सांगतो.” यामुळे तुम्हाला भावनिकदृष्ट्या तयार होण्याची संधी मिळते.
क) सराव करा
दैनंदिन छोट्या गोष्टींमध्ये ‘ना’ म्हणण्याचा सराव करा. उदाहरणार्थ, दुकानदाराने काही अतिरिक्त वस्तू ऑफर केल्या, आणि त्या नको असतील – तेव्हा शांतपणे “नको” म्हणणं हे एक सराव होऊ शकतो.
ड) तुमच्या निर्णयामागची भूमिका स्पष्ट करा
“हे सध्या माझ्या वेळापत्रकात बसणार नाही,” किंवा “मी आधीच दुसरं काम स्वीकारलं आहे” – अशा प्रकारे कारण सांगणं अधिक सकारात्मक वाटतं.
६. एक छोटीशी गोष्ट – रिया आणि तिचा बदल
रिया एक मध्यमवर्गीय गृहिणी होती. नवरा, मुले, सासू-सासरे, शेजारी, मित्र, सर्वांना मदत करायचं तिला आवडायचं. पण हळूहळू ती दमू लागली. झोपेचा अभाव, डोकेदुखी, चिडचिड वाढू लागली. तिने एकदा मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घेतली. तेव्हा तिच्या लक्षात आलं – “ती कधीच ‘ना’ म्हणत नव्हती.” डॉक्टरांनी तिला “मर्यादा ठेवा” आणि “स्वतःसाठी वेळ द्या” याचे धडे दिले.
त्या दिवसभरातल्या प्रत्येक निर्णयात ती स्वतःला विचारू लागली – “माझी इच्छा आहे का?” काही महिन्यांमध्ये रिया अधिक समाधानी, शांत आणि उत्साही झाली.
सगळ्यांनाच ‘हो’ म्हणणं, ही खऱ्या अर्थाने चांगुलपणाची खूण नसते. खरं चांगुलपण हे स्वतःचा सन्मान राखून, इतरांशी प्रामाणिक राहण्यात असतं. “नाही” म्हणणं ही एक मानसिक शक्ती आहे, जी आपण आत्मसात केली पाहिजे. कारण जो माणूस स्वतःसाठी उभा राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने दुसऱ्यांसाठी उपयोगी ठरतो.
म्हणूनच – नाही म्हणायला शिका. कारण ‘हो’ म्हणण्यात स्वतःचं नकारात्मक शोषण लपलेलं असतं.
धन्यवाद!
आपले लेख मी दररोज वाचत असते…खूप छान माहीत देत आहात.. मला त्याचा खूप फायदा होतो…मनापासून धन्यवाद धन्यवाद🙏