आपण अनेकदा आपल्या आजूबाजूच्या लोकांशी तुलना करत असतो – एखाद्याचं यश, सौंदर्य, आर्थिक स्थैर्य, किंवा सामाजिक स्थान पाहून स्वतःला त्याच्याशी तोलत राहतो. पण ही तुलना नकळत आपल्या मानसिक आरोग्यावर विपरीत परिणाम करत असते. मानसशास्त्र सांगते की, दुसऱ्यांशी तुलना करणं म्हणजे स्वतःला सतत अपूर्ण समजण्यास कारणीभूत ठरणं. याच्या विरुद्ध, जर आपण स्वतःच्या प्रगतीकडे लक्ष दिलं, तर आपण मानसिकदृष्ट्या अधिक स्थिर आणि समाधानी राहू शकतो.
मानवमन आणि तुलना – नैसर्गिक पण धोकादायक प्रवृत्ती
मानवाच्या मेंदूला सामाजिक संदर्भात स्वतःची ओळख पटवून देण्याची गरज असते. म्हणूनच तुलना ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. मनोवैज्ञानिक Leon Festinger यांनी 1954 मध्ये “Social Comparison Theory” मांडली. त्यानुसार, माणूस स्वतःबद्दलची माहिती मिळवण्यासाठी, इतरांशी तुलना करतो. ही तुलना दोन प्रकारांची असते – उर्ध्वगामी (Upward Comparison) आणि अधोमुखी (Downward Comparison).
उर्ध्वगामी तुलना म्हणजे आपल्यापेक्षा यशस्वी व्यक्तीकडे पाहून स्वतःची तुलना करणे. यातून प्रेरणा मिळू शकते, पण अनेकदा ही तुलना न्यूनगंड निर्माण करते. अधोमुखी तुलना म्हणजे आपल्यापेक्षा कमी यशस्वी व्यक्तींकडे पाहून समाधान मिळवणे – जी देखील दीर्घकाळ टिकणारी सकारात्मक भावना देत नाही.
तुलनेचे मानसिक परिणाम
दुसऱ्यांशी सतत तुलना केल्यामुळे खालील मानसिक समस्या निर्माण होऊ शकतात:
- न्यूनगंड (Inferiority Complex): सतत स्वतःला कमी समजणं.
- डिप्रेशन आणि चिंता (Depression and Anxiety): दुसऱ्यांचं यश पाहून स्वतःचा आत्मविश्वास ढासळतो.
- Self-worth मध्ये घट: “मी पुरेसा/पुरेशी नाही” ही भावना मनात घर करू लागते.
- असंतोष (Chronic Dissatisfaction): आपल्याकडे जे आहे त्याचं मोल वाटेनासं होतं.
एका संशोधनात (Harvard Business Review, 2018) असं आढळून आलं की, सोशल मीडियावर सक्रिय असलेल्या लोकांमध्ये तुलना करण्याची प्रवृत्ती वाढते आणि त्यामुळे मानसिक अस्वस्थता निर्माण होते. हे विशेषतः तरुणांमध्ये जास्त दिसून येते.
स्वतःच्या प्रगतीकडे लक्ष का द्यावं?
स्वतःच्या प्रगतीकडे लक्ष केंद्रित केल्याने खालील फायदे होतात:
- वैयक्तिक वाढीचं भान: स्वतःतील बदल लक्षात येतात.
- स्थिर आत्मसन्मान: इतरांच्या यशाशी तुलना न करता आपली स्वतःची ओळख टिकून राहते.
- दीर्घकालीन समाधान: प्रगतीचं मोजमाप स्वतःच्या आधीच्या टप्प्यांशी केल्यास अधिक समाधान मिळतं.
- मनाची शांतता: स्पर्धा नाही, त्यामुळे मनात त्रास होत नाही.
- स्वतःवर विश्वास: “मी बदल करू शकतो/शकते” असा आत्मविश्वास निर्माण होतो.
स्वतःच्या प्रगतीवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी काही मानसशास्त्रीय उपाय
1. Self-Monitoring किंवा स्वतःचा अभ्यास करा
दर आठवड्याला किंवा महिन्याला आपले उद्दिष्ट, केलेली कामगिरी, आणि मन:स्थिती यांचं निरीक्षण करा. Journaling (दैनंदिनी लिहिणं) हा खूप चांगला उपाय आहे.
2. Personal Benchmarks ठरवा
दुसऱ्यांशी नव्हे, तर स्वतःच्या आधीच्या टप्प्यांशी तुलना करा. जसं – “मागच्या महिन्यात मी दररोज 15 मिनिटं व्यायाम करत होतो, आता मी 30 मिनिटं करतोय.”
3. Growth Mindset स्वीकारा
Carol Dweck या मानसशास्त्रज्ञाच्या Growth Mindset सिद्धांतानुसार, यश हे जन्मजात नसतं, तर प्रयत्नांमुळे मिळतं. ही मानसिकता स्वीकारल्यास तुलना करण्याची गरज कमी होते.
4. सोशल मीडियाचा मर्यादित वापर करा
तिथं दिसणं हे खरं असतंच असं नाही. Digital Detox मधून वेळ काढा आणि आपल्या आयुष्यातील प्रत्यक्ष गोष्टींकडे लक्ष द्या.
5. कृतज्ञता (Gratitude) पाळा
आपल्याकडे जे आहे, त्याचं रोज स्मरण करा. यामुळे असंतोष कमी होतो आणि आपली प्रगती जाणवते.
प्रेरणादायी उदाहरण
स्मिता नावाची एक तरुणी होती जी सतत सोशल मीडियावर इतर मुलींच्या सुंदर दिसण्याशी आणि करिअरशी तुलना करत असे. त्यामुळे ती नेहमी असमाधानी आणि असुरक्षित वाटायची. एकदा तिच्या थेरपिस्टने तिला एका महिन्याचा ‘तुलना न करण्याचा प्रयोग’ करायला सांगितला. स्मिताने त्या काळात सोशल मीडिया वापरणं बंद केलं, स्वतःच्या प्रगतीचं चार्ट बनवलं, आणि दररोज स्वतःला एक सकारात्मक वाक्य सांगितलं – “मी कालपेक्षा आज एक पाऊल पुढे आहे.”
त्या महिन्यात तिच्या आत्मविश्वासात कमालीची वाढ झाली. तिचं लक्ष आता इतरांकडे नव्हे तर स्वतःच्या बदलाकडे केंद्रित झालं. तिच्या शब्दात सांगायचं झालं, तर – “जेव्हा मी स्वतःशी स्पर्धा केली, तेव्हाच मी जिंकायला लागले.”
तुलनेतून बाहेर पडण्यासाठी वापरायच्या मानसिक सवयी
- “मी किती प्रगती केली?” या प्रश्नाचा रोज विचार करा.
- “मी कोण आहे?” याचं उत्तर दुसऱ्यांकडून नव्हे, तर स्वतःच्या अनुभवांतून मिळवा.
- “Perfect नसणं म्हणजे फेल होणं नाही.” ही गोष्ट लक्षात ठेवा.
- “Comparison is the thief of joy” – या थिओडोर रूझवेल्टच्या वाक्याचा अर्थ मनावर कोरा ठेवा.
समारोप
मानसशास्त्राने हे अनेक वेळा सिद्ध केलं आहे की, तुलना आपल्याला मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ करते आणि स्वतःचा आत्मसन्मान घालवते. दुसऱ्यांपेक्षा आपण कसे आहोत, यापेक्षा कालच्या आपल्या स्वतःपेक्षा आपण आज किती चांगले आहोत, हेच खरं मोजमाप आहे.
आपली प्रगती हळूहळू होते – पण ती खरी असते, टिकणारी असते. दुसऱ्यांच्या वेगावर लक्ष केंद्रित न करता, स्वतःच्या मार्गावर चालत राहणं – हाच मानसिक स्थैर्याचा आणि समाधानाचा खरा मार्ग आहे.
“आपण स्वतःचीच शर्यत आहोत. दुसऱ्यांशी नव्हे, तर स्वतःशीच जिंकलं पाहिजे.”
जर हाच दृष्टिकोन बाळगला, तर आयुष्य अधिक शांत, अधिक सकारात्मक आणि खऱ्या अर्थानं प्रगत होईल.
हवं असल्यास या विषयावर आधारित छोटं मनोवैज्ञानिक व्याख्यान किंवा पोस्टसुद्धा लिहून देऊ शकतो. सांगशील का?
धन्यवाद!