तुमच्या मनात चाललेल्या संघर्षावर विजय मिळवणे, हेच खरे सामर्थ्य आहे.

आपल्या आयुष्यात प्रत्येकाच्या मनात सतत काही ना काही विचारांची गर्दी चालू असते. हे विचार सकारात्मकही असतात आणि नकारात्मकही. काही वेळा आपण स्वतःशीच लढत असतो. बाह्य जगाशी फारसा संबंध नसतानाही आतल्या जगात सुरू असलेला संघर्ष फार त्रासदायक ठरतो. यालाच मानसिक संघर्ष, इंग्रजीत “Internal Conflict” असे म्हटले जाते. उदाहरणार्थ, एखादा निर्णय घ्यायचा आहे, पण मन एक म्हणतंय आणि बुद्धी दुसरं सांगतेय, अशावेळी आपण फार अस्वस्थ होतो. हा जो अंतर्गत संघर्ष आहे, त्यावर मात करणं म्हणजेच खऱ्या अर्थाने मानसिक सामर्थ्याचं लक्षण होय.

मनातील संघर्षांची कारणं

1. दोन परस्परविरोधी विचारांमध्ये अडकणं
   उदाहरणार्थ, नोकरी बदलायची का नाही? लग्न करायचं का नाही? कोणाला क्षमा करायची का नाही? अशा निर्णयांच्या बाबतीत मनाचे दोन तुकडे होतात आणि संघर्ष सुरू होतो.
2. स्वतःची ओळख गमावणे
   आपण खरंच कोण आहोत? आपल्याला काय हवंय? हा प्रश्न अनेकदा आपल्याला सतावतो. सामाजिक अपेक्षा आणि स्वतःची इच्छा यांच्यात फरक पडतो.
3. भूतकाळाची गुंतवणूक
   काही चुका, काही दु:खद प्रसंग, काही अपराधी भावना… हे सगळं मनात सतत चालू असतं. हेही एक प्रकारचं संघर्षात्मक वातावरण तयार करतं.
4. भीती आणि चिंता
   काही होण्याआधीच मनात भीती निर्माण होते. “मी असं केलं तर लोक काय म्हणतील?”, “मी नापास झालो तर?” या प्रकारच्या चिंता मनात मोठा संघर्ष घडवतात.

या संघर्षांचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम

• सतत थकवा जाणवतो, कारण मन शांत राहत नाही.
• एकाग्रता कमी होते.
• निर्णय घेणं कठीण वाटतं.
• आत्मविश्वास ढासळतो.
• नैराश्य किंवा चिंता विकार निर्माण होतात.
• झोपेची समस्या निर्माण होते.

मनातल्या संघर्षावर मात करण्यासाठी मानसशास्त्रीय उपाय

1. स्वतःशी प्रामाणिक राहा
   अनेकदा आपण स्वतःलाच खोटं सांगत राहतो. मनात खरं काय आहे हे मान्य करणं ही पहिली पायरी आहे. जर आपण एखाद्या गोष्टीवर नाराज आहोत, रागावलो आहोत, भीती वाटतेय – तर ते स्विकारणं आवश्यक आहे.
2. स्वतःशी संवाद साधा
   इंग्रजीत याला self-talk म्हणतात. आपण स्वतःशी जे बोलतो, तेच आपली मानसिकता घडवतं. “मी यशस्वी होऊ शकतो”, “माझ्यात निर्णय घेण्याची क्षमता आहे” असे सकारात्मक संवाद मनाला बळ देतात.
3. लेखनाचा उपयोग करा
   मनातले विचार मोकळे करण्यासाठी डायरी लिहा. जेव्हा विचारांना शब्द मिळतात, तेव्हा त्यांच्या स्पष्टतेत वाढ होते. अनेक मानसशास्त्रज्ञ ‘जर्नल थेरपी’चा सल्ला देतात.
4. ध्यान आणि श्वासावर लक्ष केंद्रित करा
   मेडिटेशन हा मनातील वादळांना थोपवण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त उपाय आहे. दररोज फक्त १० मिनिटं सुद्धा मनाला शांतता देऊ शकतात.
5. निर्णय घेण्याची प्रक्रिया सुधारा
   कोणताही निर्णय घेताना त्याचे फायदे-तोटे लिहा. दोन्ही बाजूंनी विचार केल्यावर अनेकदा संघर्ष कमी होतो. निर्णय योग्य वाटायला लागतो.
6. व्यवस्थित झोप, व्यायाम आणि आहार घ्या
   मेंदूला आणि मनाला योग्य पोषण मिळालं, तर संघर्षांवर मात करणं सोपं जातं. यासाठी शरीराची काळजी घेणं देखील महत्त्वाचं आहे.
7. मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या
   काही वेळा संघर्ष इतका वाढतो की तो आपल्याच हातून सुटत नाही. अशावेळी सायकोलॉजिस्ट, काउंसिलर यांचा सल्ला घेणं केवळ शहाणपणाचं नाही, तर गरजेचं असतं.

संघर्षांवर विजय मिळवण्याची प्रेरणादायक कहाणी

स्मिता नावाची एक तरुणी, तिचं शिक्षण झालं, नोकरीतही चांगली होती. पण तिच्या मनात नेहमी एकच विचार चालायचा – ‘माझं आयुष्य खरंच माझ्या मनासारखं आहे का?’
तिचं मन म्हणायचं, ‘नोकरी सोडून मला चित्रकलेत करिअर करायचं आहे.’ पण तिच्या कुटुंबाचं म्हणणं होतं की, ‘तुझ्याकडे चांगली नोकरी आहे, ती सोडू नकोस.’
स्मिताचं मन या दोन विचारांमध्ये अडकून गेलं. रात्री झोप लागत नसे, कामात लक्ष लागत नसे. शेवटी तिने एका सायकोलॉजिस्टची मदत घेतली.
त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली तिने स्वतःचं मन ऐकायला शिकलं, स्वतःचे विचार लिहून ठेवायला सुरुवात केली. काही महिन्यांत तिने पार्ट टाईम चित्रकलेचा अभ्यास सुरू केला आणि हळूहळू तिचं आयुष्य तिला हव्या त्या दिशेने वळलं.
या प्रक्रियेत तिने एक गोष्ट शिकलं – खरा संघर्ष हा बाहेर नव्हे, तर आपल्या मनात असतो आणि त्यावर विजय मिळवणं म्हणजेच खऱ्या सामर्थ्याची सुरुवात.

शास्त्रीय आधार

मानसशास्त्रज्ञ Leon Festinger याने मांडलेली Cognitive Dissonance Theory सांगते की, मनात दोन विरोधाभासी विचार एकत्र असतील, तर त्यातून अस्वस्थता निर्माण होते.
पण आपण त्या दोघांमध्ये सामंजस्य साधलं, कुठला विचार स्वीकारला किंवा योग्य पद्धतीने संवाद साधला, तर ही अस्वस्थता कमी होते.
त्यामुळे, अंतर्गत संघर्षावर मात करणं म्हणजेच आपली मानसिक स्थिरता जपणं.

मनातील संघर्ष ही नकारात्मक गोष्ट नाही. तो आपल्या भावनांचा भाग आहे. पण त्या संघर्षावर आपण कशी प्रक्रिया करतो, कसा निर्णय घेतो, हेच आपल्याला मानसिकदृष्ट्या मजबूत करतं.
एक खरा योद्धा तोच असतो, जो आपल्या मनातल्या गोंधळावर, भीतीवर, अपराधी भावनेवर आणि शंका-भीतीवर मात करतो.
त्यामुळे पुढच्या वेळी जेव्हा मनात द्वंद्व सुरू होईल, तेव्हा घाबरू नका, तर मनाशी मैत्री करा. कारण – “तुमच्या मनात चाललेल्या संघर्षावर विजय मिळवणे, हेच खरे सामर्थ्य आहे.

धन्यवाद!