“सगळ्यांचं बरोबर असतं त्यांच्या त्यांच्या जागेवरून!” ही ओळ आपण अनेकदा ऐकलेली असते. पण ती प्रत्यक्षात जगणं हे तितकंसं सोपं नसतं. आपण प्रत्येक गोष्टीकडे आपल्या अनुभव, संस्कार, भावना आणि अपेक्षांच्या चष्म्यातून पाहतो. त्यामुळे एखाद्याच्या वागणुकीचा अर्थ समजून घेण्यासाठी त्या व्यक्तीच्या दृष्टिकोनातून विचार करणे गरजेचे असते. मानसशास्त्रात याला Perspective Taking किंवा Empathic Understanding असं म्हटलं जातं. ही एक मानसिक कौशल्य आहे जी नातेसंबंध दृढ करण्यात, सामाजिक समज वाढवण्यात आणि संघर्ष टाळण्यात अत्यंत उपयुक्त ठरते.
दृष्टिकोन समजून घेण्याची मानसशास्त्रीय गरज
डॉक्टर जीन डेक्टी (Jean Decety) यांच्या संशोधनानुसार, “दुसऱ्याच्या दृष्टीने विचार करणं” ही मेंदूतील mirror neurons मुळे शक्य होतं. हे न्युरॉन्स आपल्या मेंदूमध्ये इतरांची कृती, भावना किंवा वेदना समजून घेण्यासाठी जबाबदार असतात. म्हणजेच दुसऱ्याच्या जागेवर स्वतःला ठेवून त्यांचं वागणं, बोलणं, निर्णय याला कारणीभूत असलेल्या गोष्टी समजून घेण्याचा हा प्रयत्न असतो.
हे का महत्त्वाचं आहे?
- हे केल्याने गैरसमज कमी होतात
- संवादात स्पष्टता येते
- सहानुभूती वाढते
- मतभेद असूनही नातं टिकून राहतं
- नेतृत्वगुण व सामाजिक कौशल्य वाढतात
जग आपल्याला कसं दिसतं आणि दुसऱ्याला कसं वाटतं यात फरक असतो
एखादी व्यक्ती शांत आहे म्हणजे ती उद्धट आहे असं आपण लगेच ठरवतो. पण त्या व्यक्तीच्या मनात काय सुरू आहे हे जाणून घेतल्याशिवाय आपण त्याच्या दृष्टिकोनात उतरू शकत नाही. कोणालाही लगेच “जज” न करता, त्या व्यक्तीच्या अनुभवांना समजून घेणं ही परिपक्वतेची आणि मानसिक स्थैर्याची निशाणी आहे.
उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये एका सहकाऱ्याने तुमचं उत्तर न देता नजर चुकवली, तर आपल्याला वाटू शकतं की तो अहंकारी आहे. पण जर आपल्याला कळालं की त्याच्या घरी काहीतरी गंभीर घडलंय आणि त्यामुळे तो अस्वस्थ आहे, तर त्याचं वागणं समजून घेणं सहज शक्य होतं.
मानसिक आरोग्यावर होणारे सकारात्मक परिणाम
- संबंध दृढ होतात – मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतो की एखाद्याला validate केल्याने म्हणजे त्याच्या भावना समजून घेतल्याने, त्यांचं तुमच्यावर अधिक विश्वास बसतो.
- मानसिक स्थैर्य वाढतं – एखाद्याच्या नकारात्मक वागण्याला वैयक्तिक न घेता समजून घेण्याने मन दुखावलं जात नाही.
- द्वेष कमी होतो – दृष्टिकोन समजून घेतल्याने राग, ईर्षा, द्वेष कमी होतो आणि मन हलकं वाटतं.
- सहानुभूती निर्माण होते – सहानुभूती हा मानसिक आरोग्याचा एक महत्वाचा पाया आहे. तो दृढ होतो.
दुसऱ्याच्या जागेवर स्वतःला ठेवण्याचा सराव कसा कराल?
- थांबा आणि ऐका
- समोरची व्यक्ती काय म्हणतेय हे ऐका, फक्त ऐकून न घेता समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
- Active listening म्हणजेच लक्ष देऊन ऐकणं ही पहिली पायरी आहे.
- प्रश्न विचारा, पण शंका नका घेऊ
- “तुला असं का वाटतं?” किंवा “तू असं का केलं?” असे प्रश्न विचारल्यास त्याच्या भावना समजून घेता येतात.
- पण ह्या प्रश्नांमध्ये “आरोप” नसावा.
- स्वतःचे मत थोडा वेळ बाजूला ठेवा
- “माझं असं मत आहे” हे प्रत्येकवेळी व्यक्त केल्याने समोरच्याची बाजू दुर्लक्षित होते.
- म्हणून प्रथम त्याचं ऐका, मग आपली भूमिका मांडा.
- भावनांचं निरीक्षण करा
- शब्दांपेक्षा चेहऱ्यावर, देहबोलीतून व्यक्त होणाऱ्या भावनांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
- कल्पनाशक्ती वापरा
- “जर मी त्याच्या जागी असतो तर?” या प्रश्नाचं उत्तर स्वतःला द्या.
- ही मानसिक कल्पना आपल्याला दुसऱ्याचं जीवन जगण्यास मदत करते.
शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याचा संबंध
मानसशास्त्रात असंही आढळून आलं आहे की दुसऱ्याच्या भावनांना मान्यता देणाऱ्या व्यक्तींमध्ये:
- रक्तदाब कमी असतो
- तणाव पातळी कमी असते
- मानसिक आरोग्य चांगलं असतं
- एकटेपणा कमी जाणवतो
याचं कारण म्हणजे Empathy Hormones – उदा. ऑक्सिटॉसिन – जे दुसऱ्याशी जोडले गेल्याचं समाधान देतात.
कधीकधी समजून घेणं कठीण जातं, तेव्हा काय कराल?
- समोरची व्यक्ती सतत नकारात्मक आहे किंवा त्रासदायक आहे तर तिला समजून घेणं मानसिकदृष्ट्या थकवणारं ठरू शकतं. अशावेळी:
- आपल्या भावना प्रामाणिकपणे व्यक्त करा
- समजूतदारपणाचा अतिरेक होऊ देऊ नका
- स्वतःला ब्रेक द्या
- प्रोफेशनल मदत घ्या, जसे की काउन्सिलिंग
शिक्षण, पालकत्व आणि नेतृत्वात याचा उपयोग
- शिक्षणात: शिक्षक जर मुलांच्या भावनिक गरजांनुसार शिकवतील, तर मुलं शिकण्यात अधिक रस घेतात.
- पालकत्वात: मुलांच्या नजरेतून जग बघणारे पालक त्यांचं भावनिक आयुष्य समृद्ध करतात.
- नेतृत्वात: सहकाऱ्यांच्या दृष्टीने विचार करणारे लीडर्स हे अधिक प्रभावी ठरतात.
दुसऱ्याला समजून घेण्यासाठी आपण त्याचं जीवन जगू शकत नाही, पण त्याच्या नजरेतून जग पाहू शकतो. हे केवळ नातेसंबंधांसाठीच नाही, तर आपल्याच मानसिक आरोग्यासाठीही अत्यंत आवश्यक आहे. व्यक्तीचा दृष्टिकोन समजून घेणं म्हणजे त्याचं अस्तित्व मान्यता देणं. हे केल्याने आपण अधिक परिपक्व, संवेदनशील आणि समजूतदार माणूस बनतो.
एक छोटी कथा – ‘संध्याकाळचा चहा’
स्वरा आणि तिच्या सासूबाईंचं काही जमत नव्हतं. दोघींचं नेहमी काही ना काही कारणावरून वाद होत असे. एक दिवस स्वराच्या मैत्रिणीने तिला सांगितलं, “एकदा तिच्या जागेवरून बघून बघ.”
स्वराने एक दिवस मुद्दामच लवकर ऑफिसवरून येऊन पाहिलं, तिच्या सासूबाई संध्याकाळी तिच्यासाठी चहा करत होत्या आणि स्वराचा उशीर होत असल्याने त्या चिंतेत होत्या. स्वराला जाणवलं, की त्यांचा राग हा काळजीमधून होता. त्या दिवशी स्वराने नुसताच चहा घेतला नाही, तर त्यांच्या भावना देखील समजून घेतल्या. आणि तेव्हापासून त्या दोघींचं नातं अधिक सुंदर झालं.
“दुसऱ्याच्या नजरेतून पाहा, मनोव्यथा कमी होईल आणि माणसं जवळ येतील!”
धन्यवाद!