रडणे ही एक अत्यंत नैसर्गिक भावना आहे. आनंद, दु:ख, राग, निराशा, तणाव, भीती अशा वेगवेगळ्या भावनांचा अनुभव घेत असताना रडण्याची गरज भासते. मात्र, काही वेळा आपल्याला खूप रडावसं वाटतं, पण डोळ्यांतून अश्रूच येत नाहीत. मनात तणाव असतो, काळजी असते, एकटेपण जाणवतं, पण त्या भावना अश्रूंमध्ये व्यक्त होत नाहीत. अशी स्थिती मानसिक आरोग्यासाठी हानिकारक ठरू शकते. अशा वेळी नेमकं काय करावं? यावर मानसशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून सखोल विचार करूया.
रडणं का महत्त्वाचं आहे?
रडणं हे केवळ शारीरिक क्रिया नाही, तर मानसिक आणि भावनिक आरोग्यासाठी आवश्यक प्रक्रिया आहे. मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, अश्रूंच्या माध्यमातून मनातील भावनांचा निचरा होतो आणि त्यामुळे मानसिक तणाव कमी होतो. यामागील काही वैज्ञानिक कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत –
- तणावमुक्ती: रडताना शरीरातून कोर्टिसोल नावाचे तणाव-संबंधित हार्मोन बाहेर पडते, ज्यामुळे शरीर आणि मनाला शांती मिळते.
- भावनांचा निचरा: मनातील दडपलेल्या भावनांना वाट मिळते आणि व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या हलकी वाटू शकते.
- ऑक्सिटोसिन आणि एंडोर्फिनची निर्मिती: हे आनंददायी हार्मोन्स आहेत जे रडल्याने स्रवतात, त्यामुळे मनाला दिलासा मिळतो.
- एकाकीपणावर उपाय: रडल्याने इतरांकडून सहानुभूती मिळते आणि त्यामुळे सामाजिक जोडणी बळकट होते.
पण जर रडू येत नसेल, तर याचा अर्थ त्या व्यक्तीच्या भावनांचा प्रवाह अडला आहे. त्यामागची कारणे काय असू शकतात आणि त्यावर काय उपाय आहेत, हे पाहूया.
रडू न येण्यामागची मानसिक कारणे
- भावनांचे दमन: अनेकदा आपण लहानपणापासूनच शिकतो की, “रडणे कमजोरीचे लक्षण आहे” किंवा “मुलांनी रडायचं नसतं.” यामुळे लोक भावनांना दडपून टाकतात आणि त्यामुळे हळूहळू त्यांना रडता येत नाही.
- आत्मसंयमनाची सवय: काही लोक खूप मानसिकदृष्ट्या कणखर असतात आणि भावनांना व्यक्त करण्याऐवजी त्यांना नियंत्रित करतात. त्यामुळे वेळेनुसार रडण्याची नैसर्गिक प्रतिक्रिया मंदावते.
- भावनिक सुन्नता: नैराश्य (Depression) किंवा दीर्घकाळ मानसिक तणावात राहिल्यास, मन सुन्न होऊ शकतं. अशावेळी ना आनंद जाणवतो ना दुःख, त्यामुळे रडण्याची इच्छा असूनही अश्रू येत नाहीत.
- अत्याधिक तणाव: जेव्हा व्यक्तीवर खूप मोठ्या प्रमाणात मानसिक दडपण असतं, तेव्हा शरीर आणि मन तणावावर प्रतिक्रिया देण्याऐवजी, ते त्या भावनांना अवरुद्ध करून टाकतात.
- संबंधित ट्रॉमा: काही वेळा एखाद्या मोठ्या आघातानंतर (Trauma) माणसाचं मन एवढं कठोर होतं की, तो अश्रू गाळू शकत नाही. हा बचावात्मक यंत्रणेचा भाग असतो.
रडू येण्यासाठी काय करावं?
जर तुम्हाला सतत रडावंसं वाटतं, पण रडू येत नसेल, तर पुढील उपाय तुमच्या मदतीला येऊ शकतात –
1. स्वतःला वेळ द्या आणि भावनांना जागा द्या
कधीकधी आपण सतत धावपळीत असतो आणि स्वतःच्या भावना जाणून घेण्यासाठी वेळच देत नाही. स्वतःला शांत बसून विचार करण्याची संधी द्या. जर एखादी गोष्ट मनाला सतावत असेल, तर ती नजरेआड करू नका.
2. एकांतात स्वतःशी बोला
आरशासमोर उभं राहून स्वतःशी बोला. “माझ्या मनात काय चाललंय?”, “मी नेमकं काय अनुभवतोय?” हे स्वतःला विचारा. स्वतःशी बोलल्याने कधीकधी मनातील गोंधळ स्पष्ट होतो आणि भावना मुक्त होतात.
3. भावनिक संगीत ऐका किंवा चित्रपट पहा
काही विशिष्ट गाणी, कविता, चित्रपट किंवा आठवणी अश्रूंना वाट मोकळी करून देऊ शकतात. जेव्हा तुम्ही अशा गोष्टींचा अनुभव घेता, तेव्हा त्या भावनांना जागा द्या.
4. आपल्या भावना लिहा (जर्नलिंग करा)
रोजच्या भावनांना शब्दरूप दिल्यास मन मोकळं होतं. ज्या गोष्टी बोलता येत नाहीत, त्या लिहिणं हा एक प्रभावी उपाय आहे. “आज मला असं वाटतंय…” अशा पद्धतीने लिहायला सुरुवात करा.
5. शारीरिक हालचाल आणि व्यायाम करा
योग, ध्यानधारणा, चालणे, धावणे यामुळे मेंदूमध्ये भावनांचे संतुलन राखणारे हार्मोन्स सक्रिय होतात. व्यायामाने शरीरातील तणावयुक्त ऊर्जा कमी होते आणि मन मोकळं होतं.
6. एखाद्या विश्वासू व्यक्तीशी बोला
कधीकधी एखाद्याशी मोकळेपणाने बोलणं खूप फायदेशीर ठरतं. ज्या व्यक्तीवर तुम्हाला पूर्ण विश्वास आहे, अशा व्यक्तीशी मन मोकळं करा. कधी कधी बोलताना अश्रू आपोआप बाहेर पडतात.
7. ध्यान आणि श्वासोच्छ्वास तंत्रे अवलंबा
मन शांत करण्यासाठी ध्यानधारणा (Meditation) आणि डीप ब्रीदिंग एक्सरसाइज (Deep Breathing Exercises) उपयोगी पडतात. मानसिक संतुलन मिळवण्यासाठी ही तंत्रे मदत करतात.
8. मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घ्या
जर दीर्घकाळ तुम्हाला अश्रू येत नसतील आणि त्याचा परिणाम तुमच्या मानसिक आरोग्यावर होत असेल, तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा समुपदेशकाची मदत घ्या. भावनांना योग्यरित्या व्यक्त करण्यासाठी प्रोफेशनल मदत घेणे योग्य ठरू शकते.
रडणे हे मनाच्या आरोग्यासाठी आवश्यक आहे. जर तुम्हाला रडू येत नसेल, तर याचा अर्थ तुमच्या मनात काही भावना अडून राहिल्या आहेत. त्या भावना व्यक्त होण्यासाठी वेळ, जागा आणि योग्य साधने आवश्यक आहेत. स्वतःला समजून घ्या, भावनांना दडपून टाकू नका आणि योग्य व्यक्तीशी संवाद साधा. अश्रू गाळणे हा कोणत्याही परिस्थितीत कमजोरीचा लक्षण नसून, ती मनाची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. म्हणून, स्वतःला मोकळं करण्यासाठी हे उपाय अमलात आणा आणि मानसिक आरोग्य जपा!
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.