आपण समाजामध्ये वावरत असताना, इतरांचे मत हे आपल्याला थेट किंवा अप्रत्यक्षरित्या प्रभावित करत असते. अनेकदा लोक आपल्या निर्णयांवर, नातेसंबंधांवर आणि संपूर्ण आयुष्यावर प्रभाव टाकतात. समाजातील लोक काय म्हणतील? त्यांच्या अपेक्षा काय आहेत? हे विचार आपल्याला सतत जखडून ठेवतात. पण मानसशास्त्र सांगते की, आपल्या आयुष्यातील महत्त्वाचे निर्णय हे स्वतःच्या स्वभावानुसार, विचारसरणीनुसार आणि गरजांनुसार घेतले गेले पाहिजेत. इतरांच्या मतांवर अवलंबून राहिल्यास आपण मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ होतो, आत्मविश्वास गमावतो आणि आपल्या जीवनावर नियंत्रण मिळवण्यात अपयशी ठरतो.
इतरांच्या मतांवर अवलंबून राहण्याचे मानसशास्त्र
1. सामाजिक दबाव आणि त्याचा परिणाम
मानव एक सामाजिक प्राणी आहे. आपले अस्तित्व टिकवण्यासाठी, सुरक्षित राहण्यासाठी आणि स्वीकृती मिळवण्यासाठी आपण नेहमी समाजाच्या साच्यात बसण्याचा प्रयत्न करतो. मानसशास्त्रज्ञ सॉलोमन ऐश यांनी 1951 मध्ये केलेल्या एका प्रयोगात असे दिसून आले की, समूहाचा दबाव असेल तर अनेक लोक चुकीचा निर्णय जाणीवपूर्वक घेतात, फक्त इतरांसोबत सहमती दर्शवण्यासाठी. यालाच कॉन्फॉर्मिटी इफेक्ट असे म्हणतात.
समाजाच्या मतावर अवलंबून राहिल्याने लोक स्वतःचे विचार आणि मूल्ये बाजूला ठेवतात. परिणामी, ते मानसिक तणाव, असमाधान आणि आत्म-संशय याला बळी पडतात.
2. आत्मसन्मानाचा अभाव आणि निर्णयक्षमतेवरील परिणाम
जेव्हा आपण सतत इतरांच्या मतांना जास्त महत्त्व देतो, तेव्हा आपली स्वतःवरील विश्वासार्हता कमी होते. मानसशास्त्रानुसार, कमी आत्मसन्मान असलेल्या लोकांना त्यांच्या निर्णयक्षमतेवर शंका वाटते आणि ते सतत इतरांकडून मान्यता मिळवण्याचा प्रयत्न करतात.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती नोकरी बदलायची का, हे ठरवण्यासाठी फक्त कुटुंबीय किंवा मित्रांच्या मतावर अवलंबून राहते. जर त्यांनी नकारात्मक प्रतिक्रिया दिली, तर ती व्यक्ती आपल्या निर्णयावर पुनर्विचार करू लागते, जरी त्या बदलामुळे तिचे आयुष्य चांगले होणार असले तरीही.
3. ‘पीपल-प्लिझिंग सिंड्रोम’ आणि त्याचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम
पीपल-प्लिझिंग म्हणजे सतत इतरांना खुश करण्याचा प्रयत्न करणे, स्वतःच्या इच्छांना बाजूला ठेवून इतरांचे मत महत्त्वाचे मानणे. अशा वृत्तीमुळे लोक मानसिक थकवा, चिंता आणि नैराश्याला सामोरे जातात. मानसशास्त्रानुसार, अशा लोकांमध्ये सेल्फ-इफेसमेंट (स्वतःला कमी लेखणे) आणि इमोशनल बर्नआउट (भावनिक थकवा) यासारख्या समस्या निर्माण होतात.
इतरांच्या मतांवर अवलंबून राहण्याचे धोके
1. खोट्या आयुष्याची निर्मिती
इतरांना खुश करण्यासाठी किंवा समाजाच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी आपण कधी कधी खोटे आयुष्य जगू लागतो. आपण खरोखर कोण आहोत आणि कोण बनण्याची इच्छा आहे, हे विसरून जातो. हे दीर्घकाळ टिकले तर मानसिक तणाव वाढतो आणि नैराश्याची लक्षणे दिसू लागतात.
2. स्वतःच्या क्षमतांचा अपमान
जेव्हा आपण आपल्या निर्णयांमध्ये आत्मविश्वास दाखवत नाही आणि सतत इतरांचा सल्ला घेतो, तेव्हा आपण स्वतःच आपल्या क्षमतांचा अपमान करतो. आपल्या निर्णयक्षमतेवर शंका घेणे ही गोष्ट आपल्याला हळूहळू मानसिकदृष्ट्या दुर्बल बनवते.
3. अनावश्यक तणाव आणि चिंता
इतरांचे मत हे नेहमीच आपल्या हिताचे असेल असे नाही. अनेकदा लोक मतं देतात, पण त्याचा आधार हा त्यांच्या वैयक्तिक अनुभवांवर असतो. त्यामुळे आपण त्यावर अवलंबून राहिल्यास मानसिक गोंधळ आणि चिंता वाढते.
स्वतःचे निर्णय कसे घ्यावे आणि इतरांवर अवलंबून राहणे कसे टाळावे?
1. स्वतःला ओळखा आणि स्वतःवर विश्वास ठेवा
स्वतःला चांगल्या प्रकारे समजून घेणे हे आपल्या निर्णयक्षमतेसाठी महत्त्वाचे आहे. आपल्या गरजा, स्वभाव, आवडीनिवडी आणि उद्दिष्टे यांची स्पष्टता असेल, तर आपण आत्मविश्वासाने निर्णय घेऊ शकतो.
2. सीमा निश्चित करा
इतरांचा सल्ला घेतला तरी अंतिम निर्णय स्वतःच घ्यायला हवा. प्रत्येकवेळी लोकांना खुश करण्याचा प्रयत्न न करता, त्यांच्या अपेक्षांची मर्यादा ठरवणे गरजेचे आहे.
3. तपासून पाहा – लोक खरोखर मदत करत आहेत की टीका करत आहेत?
सर्व मतं ही सकारात्मक असतात असे नाही. काही लोक केवळ टीका करण्यासाठी आणि इतरांना कमी लेखण्यासाठी आपले मत मांडतात. त्यामुळे कोणत्या मतांना महत्त्व द्यायचे आणि कोणत्या दुर्लक्षित करायच्या, याचा विचार करा.
4. स्वतंत्र निर्णय घेण्याचा सराव करा
लहानसहान गोष्टींमध्येही स्वतः निर्णय घेण्याचा सराव करा. उदाहरणार्थ, तुम्ही कोणता करिअर निवडायचा, कोणत्या ठिकाणी फिरायला जायचे किंवा कोणती नवीन कौशल्ये शिकायची, हे ठरवताना स्वतःच्या अंतःप्रेरणेला महत्त्व द्या.
5. स्वतःच्या चुका स्वीकारा आणि त्यातून शिका
इतरांच्या मतांवर अवलंबून राहिल्यास आपण त्यांना जबाबदार धरतो. पण निर्णय स्वतः घेतल्यास आपण स्वतःच्या चुका सुधारू शकतो. त्यामुळे स्वतःच्या निर्णयांची जबाबदारी घ्या आणि त्यातून शिकण्याचा प्रयत्न करा.
6. मनोरंजन आणि तणाव व्यवस्थापनासाठी मेडिटेशन आणि स्वसंवाद करा
स्वतःशी संवाद साधणे, ध्यानधारणा करणे आणि आत्मनिरीक्षण करणे हे मानसिक स्थैर्यासाठी आवश्यक आहे. यामुळे आपण आपल्या मनाच्या गोंधळातून बाहेर पडून स्पष्ट विचार करू शकतो.
नातेसंबंध आणि इतरांच्या मतांचा परिणाम
1. नातेसंबंध स्वतःच्या निर्णयावर आधारित ठेवा
आपले नाते कसे असावे हे बाहेरचे लोक ठरवू शकत नाहीत. तुमच्या जोडीदारासोबतचे प्रेम, विश्वास आणि परस्पर समज यावर तुमच्या नात्याची मजबूती अवलंबून असते. बाहेरच्या लोकांच्या मतांमुळे जर तुम्ही नात्याला गोंधळात टाकत असाल, तर त्याचा परिणाम दीर्घकाळ टिकतो.
2. कुटुंबाच्या मतांचा आदर करा पण स्वतःचे मत ठेवा
कुटुंबातील लोक आपल्यासाठी चांगलेच विचार करतात. पण काहीवेळा त्यांचे मत आपल्यासाठी योग्य नसेल. त्यामुळे त्यांचा सल्ला ऐकून, त्याचा विचार करून शेवटी स्वतःच्या गरजेनुसार निर्णय घ्या.
3. स्वतंत्र नाती निर्माण करा
तुमच्या नात्यांमध्ये समाजाच्या मतांपेक्षा तुमची वैयक्तिक विचारसरणी आणि तुमचे अनुभव महत्त्वाचे आहेत. त्यामुळे कोणाशी कसे वागायचे हे बाहेरच्या लोकांनी ठरवू नये.
आपले आयुष्य, निर्णय आणि नातेसंबंध इतरांच्या मतांवर आधारित असतील, तर आपण स्वतःला हरवत जाऊ. स्वतःच्या निर्णयांवर विश्वास ठेवणे, आत्मसन्मान वाढवणे आणि मानसिक स्वातंत्र्य राखणे हे आनंदी जीवनासाठी आवश्यक आहे. समाजाचा दबाव हा नक्कीच असतो, पण आपल्या निर्णयक्षमतेचा विचार करून योग्य मार्ग निवडणे हे आपल्या हातात आहे.
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.