आपण कितीही नियोजनपूर्वक आयुष्य जगत असलो तरी कधी कधी काही जबाबदाऱ्या अचानक येऊन पडतात. काही वेळा त्या जबाबदाऱ्या स्वीकारण्याशिवाय दुसरा पर्याय नसतो, तर कधी त्या जबाबदाऱ्यांनी आपले मनोबल कमी होते. कोणत्याही मोठ्या बदलासोबत तणाव, चिंता आणि अनिश्चितता येतेच. मात्र, योग्य मानसिकता आणि दृष्टिकोन असल्यास अशा अचानक पडलेल्या जबाबदाऱ्यांना सामोरे जाणे सहज होते.
१. मानसिक स्वीकार आणि संधी म्हणून बघा
अचानक आलेल्या जबाबदाऱ्या टाळण्याचा किंवा त्यांच्यापासून पळ काढण्याचा विचार काही लोक करतात, परंतु ही मानसिकता अडचणी आणखी वाढवू शकते. त्याऐवजी, त्या परिस्थितीचा स्वीकार करणे महत्त्वाचे आहे. स्वीकार करताना मनात सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवला तर समस्या हाताळण्याचे मार्ग आपोआप सुचतात.
उदाहरण:
एका कुटुंबप्रमुखाच्या अचानक मृत्यूनंतर घरातल्या एखाद्या सदस्यावर संपूर्ण घराची जबाबदारी येते. ही परिस्थिती कठीण असते, पण जर तो सदस्य मानसिकदृष्ट्या सक्षम असेल आणि परिस्थितीकडे संधी म्हणून पाहू शकला, तर तो जबाबदारी अधिक चांगल्या प्रकारे पार पाडू शकतो.
२. प्राथमिकता ठरवा आणि योग्य नियोजन करा
अचानक जबाबदारी आल्यावर अनेक गोष्टींचा ताण एकाच वेळी जाणवू शकतो. त्यामुळे कोणते काम सर्वात महत्त्वाचे आहे, याचा विचार करणे गरजेचे आहे.
- प्राथमिकता ठरवण्यासाठी SMART नियम वापरा:
- Specific (स्पष्ट उद्दिष्ट)
- Measurable (मोजता येईल असे)
- Achievable (साध्य करता येईल असे)
- Realistic (व्यवहार्य)
- Time-bound (कालमर्यादेत पूर्ण करता येईल असे)
उदाहरणार्थ, जर अचानक नोकरी जाण्याची वेळ आली, तर त्यावेळी घाबरण्यापेक्षा आर्थिक नियोजन आणि नवीन संधी शोधण्यावर भर द्यावा.
३. आत्मविश्वास वाढवा आणि सतत शिकण्याची तयारी ठेवा
अचानक आलेल्या जबाबदाऱ्यांसाठी आपल्याकडे पुरेशी कौशल्ये नसतील, असे वाटू शकते. पण जर योग्य शिकण्याची मानसिकता असेल, तर कोणतीही नवीन जबाबदारी उचलणे सोपे जाते.
- आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी स्वतःची ताकद ओळखा.
- नव्या कौशल्यांवर भर द्या, जसे की वेळेचे व्यवस्थापन, नेतृत्वगुण, संवाद कौशल्य इत्यादी.
उदाहरण:
कोणालाही काही कारणाने आपल्या घराच्या आर्थिक जबाबदाऱ्या उचलाव्या लागल्या, तर आर्थिक नियोजन कसे करावे, याबद्दल माहिती घेणे आणि योग्य सल्ला घेणे गरजेचे आहे.
४. भावनांवर नियंत्रण ठेवणे आणि तणाव कमी करणे
अचानक जबाबदाऱ्या आल्यावर मानसिक ताण वाढतो. हा ताण कमी करण्यासाठी खालील गोष्टींचा उपयोग होतो—
- स्वतःशी संवाद साधा: स्वतःला समजून घ्या आणि परिस्थितीचा वस्तुनिष्ठ विचार करा.
- मेडिटेशन आणि शारीरिक व्यायाम: मन शांत ठेवण्यासाठी आणि एकाग्रता वाढवण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.
- डायरी लिहा: आपल्या भावनांना वाट मोकळी करून द्यावी.
५. मदत मागण्यास संकोच करू नका
अनेकदा लोक स्वतःच सर्व जबाबदाऱ्या पेलण्याचा प्रयत्न करतात, पण त्याने अधिक ताण वाढतो. म्हणूनच—
- कुटुंबीय, मित्र आणि सहकाऱ्यांची मदत घ्या.
- तज्ञ सल्लागार किंवा मानसोपचार तज्ज्ञांची मदत घ्या, विशेषतः मानसिकदृष्ट्या खचल्यासारखे वाटत असल्यास.
- जबाबदाऱ्या वाटून घ्या.
उदाहरण:
जर घरात एखाद्या वृद्ध नातेवाईकांची जबाबदारी अचानक आली, तर ती जबाबदारी एकट्याने उचलण्याऐवजी कुटुंबातील इतर सदस्यांशी चर्चा करून ती वाटून घ्यावी.
६. परिस्थितीला अनुकूल होण्याची मानसिकता ठेवा
अचानक आलेल्या जबाबदाऱ्यांसाठी लवचिकता (Flexibility) खूप महत्त्वाची आहे. काही वेळा गोष्टी आपल्या नियोजनाप्रमाणे घडत नाहीत, अशा वेळी—
- परिस्थिती बदलण्याच्या तयारीत राहा.
- नवीन मार्ग शोधा आणि नवीन गोष्टी शिकण्यास तयार रहा.
- अयशस्वी झाल्यास स्वतःला दोष न देता पुढच्या संधींवर लक्ष केंद्रित करा.
७. मानसिक आरोग्याकडे लक्ष द्या
अचानक जबाबदाऱ्यांमुळे अनेकदा मानसिक आरोग्य दुर्लक्षित होते. पण जर मनःशांती नसेल, तर जबाबदाऱ्या योग्यरीत्या पार पाडता येत नाहीत. म्हणून—
- पुरेशी झोप घ्या.
- मानसिक शांतीसाठी सकारात्मक विचारसरणी ठेवा.
- योग्य आहार घ्या, कारण आहाराचा मानसिक आरोग्यावर थेट परिणाम होतो.
८. दीर्घकालीन विचार करा आणि आत्ममूल्यांकन करा
अचानक आलेल्या जबाबदाऱ्यांमुळे आयुष्यात काही नवीन धडे मिळू शकतात. म्हणून—
- आत्ममूल्यांकन करा आणि शिकलेल्या गोष्टी लक्षात ठेवा.
- भविष्यात अशा परिस्थितीला सामोरे जाण्यासाठी नियोजन करा.
- जबाबदारी ही ओझं न मानता एक संधी म्हणून स्वीकारा.
उदाहरण:
एका विद्यार्थ्याच्या पालकांचा अचानक मृत्यू झाल्याने त्याच्यावर संपूर्ण घराची जबाबदारी आली. त्याने योग्य नियोजन, मदतीचा स्वीकार आणि सतत शिकण्याच्या मानसिकतेमुळे त्याचे संपूर्ण आयुष्य उभे केले.
निष्कर्ष
अचानक पडलेली जबाबदारी हाताळताना सुरुवातीला मानसिक ताण आणि भीती वाटणे स्वाभाविक आहे. पण योग्य मानसिकता ठेवली, सकारात्मक दृष्टिकोन स्वीकारला आणि योग्य नियोजन केले, तर कोणतीही जबाबदारी यशस्वीपणे पार पाडता येते. मदत मागण्याची तयारी, सतत शिकण्याची सवय आणि लवचिकता या तीन गोष्टींवर भर दिल्यास मानसिक बळ वाढते आणि कोणत्याही संकटाला सामोरे जाता येते.
“जिथे मानसिकता मजबूत असते, तिथे परिस्थितीला सामोरे जाण्याची ताकद आपोआप येते!”
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.