आपल्या आजूबाजूला काही लोक असतात जे अत्यंत शांत आणि संयमी स्वभावाचे असतात. कोणत्याही कठीण परिस्थितीत ते गोंधळून जात नाहीत, कोणाशीही उगाच भांडत बसत नाहीत आणि निर्णय घेताना अधिक विचारपूर्वक वागतात. असे व्यक्तिमत्त्व असलेले लोक समाजात सन्माननीय आणि विश्वासार्ह मानले जातात. मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्सच्या दृष्टिकोनातून पाहता, संयम आणि शांतता या दोन गुणांचा मानवी मेंदूवर आणि संपूर्ण जीवनशैलीवर सकारात्मक परिणाम होतो.
१. निर्णयक्षमता अधिक चांगली असते
संयमी व्यक्ती कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी भावनांच्या आहारी जात नाहीत. ते कोणत्याही समस्येकडे तटस्थपणे पाहतात आणि वस्तुनिष्ठ विचार करून योग्य पर्याय निवडतात. संशोधनानुसार, शांत आणि संयमी लोकांचा मेंदू prefrontal cortex चांगल्या प्रकारे सक्रिय असतो. हा भाग विचारशक्ती, समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि दूरदृष्टीशी संबंधित असतो. म्हणूनच, शांत लोक चुकीचे निर्णय कमी घेतात आणि दीर्घकालीन फायद्यांचा विचार करतात.
२. मानसिक आरोग्यासाठी फायदेशीर
संयमी व्यक्ती मानसिक तणाव आणि चिंता यावर सहज नियंत्रण मिळवतात. संशोधन असे दर्शवते की वारंवार रागावणे किंवा आक्रमक होणे मेंदूत जास्त प्रमाणात कॉर्टिसोल (Cortisol) नावाचे स्ट्रेस हार्मोन निर्माण करते. यामुळे झोपेच्या समस्या, उच्च रक्तदाब आणि मानसिक अस्वस्थता वाढते. पण, शांत आणि संयमी लोकांत हे हार्मोन कमी प्रमाणात स्रवले जाते, त्यामुळे त्यांची मानसिक स्थिती अधिक स्थिर आणि सकारात्मक राहते.
३. चांगले नातेसंबंध राखण्यास मदत
संयम आणि शांतपणा हा कोणत्याही नातेसंबंधासाठी अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. अशा लोकांना भांडण, वाद किंवा गरज नसताना आरोप-प्रत्यारोप करण्यात रस नसतो. ते कोणत्याही समस्येकडे समजुतीने पाहतात आणि दुसऱ्या व्यक्तीच्या दृष्टिकोनाचा विचार करतात. मानसशास्त्रज्ञ असे सांगतात की संयमी लोक नातेसंबंधात अधिक स्थिरता आणि समाधान टिकवून ठेवू शकतात. अशा व्यक्तीमुळे कुटुंबात आणि मित्रमंडळात सौहार्दपूर्ण वातावरण निर्माण होते.
४. शारीरिक आरोग्यास फायदा
संशोधनानुसार, संयमी लोकांना हृदयविकाराचा झटका येण्याची शक्यता कमी असते. राग आणि आक्रमक वृत्तीमुळे हृदयाची गती वेगाने वाढते, रक्तदाब वाढतो आणि शरीरावर तणावाचा परिणाम होतो. शांत लोकांमध्ये parasympathetic nervous system अधिक सक्रिय असतो, जो शरीराला विश्रांती आणि पुनर्बलन करण्यास मदत करतो. यामुळे शरीरातील जळजळ (inflammation) कमी होते आणि दीर्घायुष्य वाढण्याची शक्यता अधिक असते.
५. कामाच्या ठिकाणी यश मिळवण्यास मदत
संयमी आणि शांत स्वभाव असलेल्या व्यक्तींची समस्या सोडवण्याची क्षमता उत्कृष्ट असते. अशा लोकांना ऑफिसमधील दबाव सहज हाताळता येतो, कारण ते नकारात्मक भावनांमध्ये अडकून राहत नाहीत. संशोधन असे दर्शवते की असे लोक उत्तम नेते (leaders) बनतात, कारण ते सहकाऱ्यांना शांत आणि तर्कशुद्ध पद्धतीने मार्गदर्शन करतात. त्यांची आत्मनियंत्रण क्षमता अधिक असल्यामुळे ते तणावपूर्ण परिस्थितीतही योग्य निर्णय घेऊ शकतात.
६. आत्मसंतोष आणि आनंद अधिक मिळतो
मन सतत अस्थिर असेल तर माणूस आनंदी राहू शकत नाही. पण संयमी आणि शांत लोक कोणत्याही परिस्थितीत स्वतःला समतोल ठेवतात, त्यामुळे त्यांना जीवनाचा अधिक आनंद घेता येतो. संशोधन असे सांगते की अशा लोकांमध्ये डोपामाइन (Dopamine) आणि सेरोटोनिन (Serotonin) हे आनंददायक हार्मोन्स अधिक प्रमाणात स्रवले जातात, ज्यामुळे ते जीवनात समाधान शोधतात.
७. आत्मविश्वास वाढतो
संयमामुळे माणूस अधिक परिपक्व आणि आत्मनिर्भर बनतो. एखादी कठीण परिस्थिती आली तरी संयमी लोक घाबरत नाहीत, उलट शांतपणे त्यावर उपाय शोधतात. यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास वाढतो आणि भविष्यातील आव्हानांना तोंड देण्याची क्षमता निर्माण होते.
८. समाजात आदर मिळतो
संशोधनानुसार, संयमी आणि शांत लोक अधिक लोकप्रिय आणि आदरणीय असतात. त्यांच्याकडे इतर लोक सल्ल्यासाठी येतात, कारण ते प्रत्येक गोष्टीचा शांतपणे विचार करून उत्तम सल्ला देतात. अशी व्यक्ती कोणत्याही गटात किंवा समाजात सन्मानाने वागवली जाते.
संयम वाढवण्यासाठी उपयुक्त सवयी
संयम आणि शांतपणा अंगीकारण्यासाठी काही गोष्टींचा सराव करणे गरजेचे आहे.
- मेडिटेशन (ध्यानधारणा): रोज १०-१५ मिनिटे ध्यान केल्याने मन शांत राहते आणि संयम वाढतो.
- श्वासोच्छ्वास नियंत्रण (Breathing exercises): राग किंवा तणाव आला तर खोल श्वास घेण्याची सवय लावावी.
- स्वतःला वेळ द्या: कोणत्याही निर्णयावर झटक्यात प्रतिक्रिया न देता थोडा वेळ विचार करावा.
- माफ करण्याची सवय: प्रत्येक गोष्टीवर रागावण्याऐवजी माफ करणे हा शांततेचा महत्त्वाचा भाग आहे.
- योग आणि शारीरिक व्यायाम: शारीरिक हालचालीमुळे मन आणि शरीर तंदुरुस्त राहते.
- सकारात्मक विचारसरणी: प्रत्येक गोष्टीचा चांगल्या दृष्टिकोनातून विचार करावा.
शांत आणि संयमी व्यक्तिमत्त्व असणे ही आजच्या धकाधकीच्या जगात खूप मोठी शक्ती आहे. हा स्वभाव फक्त मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यासाठी नाही, तर नातेसंबंध, करिअर आणि संपूर्ण जीवनशैलीसाठी फायदेशीर ठरतो. संयम हे एक नैसर्गिक गुणधर्म असू शकतो, पण योग्य सरावाने तो विकसित करणेही शक्य आहे. त्यामुळे जीवन अधिक आनंदी, समाधानी आणि यशस्वी करण्यासाठी संयम आणि शांततेला महत्त्व द्या!
धन्यवाद!
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.